प्रयुक्तिः

राजसूयप्रकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः श्रुताः- ''अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति'' ''नैर्ऋतमेककपालम्'' ''आदित्यं चरु निर्वपति'' ''आग्नावैष्णवमेकादशकपालम्'' इत्यादयः। यथैता इष्टयः, तथा पशवोऽपि श्रुताः- ''आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते'' ''मारुतीं पृश्निम्'' ''प्रष्ठौहीमश्विभ्याम्'' इत्यादि। मल्हा मणिला गलस्तनयुक्तेत्यर्थः। तस्या अदितिर्देवता। पृश्निरल्पतनुः। तस्या मरुतो देवता। यावता वयसा वर्षत्रयरूपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति, तावद्वयस्का प्रष्ठौही। तस्या आश्विनौ देवता। एवमभिषेचनीयदशपेयादयः सोमयागाः श्रुताः। तथा 'वल्मीकवपायां होमः' इत्यादयो दर्विहोमाः। यथैत इष्टिपशुसोमदर्विहोमाश्चतुर्विधा यागरूपाः, एवमयागरूपा अपि द्यूतादयः श्रुताः-
''प्रष्ठौहीं दीव्यति'' ''अक्षैर्दीव्यति'' ''राजन्यं जिनाति'' ''शौनःशेपमा ख्यापयति'' इत्यादयः। तत्र यागा यथा मुख्याः, तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तम्। प्रकरणपाठस्योभयत्र समानत्वात्- इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ''राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत'' इत्यत्राख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम्। राजसूयशब्दश्चाप्रसिद्धार्थत्वाद्यागसामानाधिकरण्येन तन्नामधेयं भवति। तथा सति 'राजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेत्' इति वाक्यार्थपर्यवसानादनुमत्यादीनां यागानामेव फलवत्त्वादङ्गित्वम्, तत्संनिधौ श्रूयमाणमफलं देवनादिकं यागाङ्गम्।। 1।। 2।।

यदेतत्- देवनादिकमङ्गम्- इत्युक्तम्, तदेतदभिषेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम्। कुतः- अपकर्षात्। यद्यपि- अभिषेचनीयविधेरूर्ध्वं तत्संनिधौ देवनादयः समाम्नाताः, तथाऽपि- अभिषेचनीयमध्ये तेऽपकृष्यन्ते। 'माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते' इति वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यंदिनसवने स्तोत्रकालेऽपकृष्यते। तस्मिन्नपकृष्टे सति ततः पूर्वमाम्नातानां देवनादीनामर्थसिद्धोऽपकर्षः। ततो माहेन्द्रस्तोत्रादिवदभिषेचनीयप्रयोगान्तःपातित्वाद्देवनादिकमभिषेचनीयस्यैवाङ्गम्- इति प्राप्ते-

ब्रूमः- किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणम्, किंवा प्रयोगपरिकल्पितमवान्तरप्रकरणम्। उभयथाऽपि प्रत्यक्षस्य महाप्रकरणस्य प्रबलत्वाद्देवनादिकं राजसूयस्याङ्गम्। राजसूयशब्दश्चानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते। तस्मात्सर्वेषामेतदङ्गम्। अनुष्ठानं तु राजसूयमध्ये क्वचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिषेचनीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुष्ठीयते।। 3।।

राजसूये संसृच्छब्दवाच्यान्याग्नेयाष्टाकपालादीनि दश हवींष्याम्नातानि। तेष्वष्टमनवमदशमानि सौम्य- त्वाष्ट्र-वैष्णवानि। तद्विषयमिदं वाक्यमाम्नायते- ''पुरस्तादुपसदां सौम्येन प्रचरन्ति, अन्तरा त्वाष्ट्रेण, उपरिष्टाद्वैष्णवेन'' इति। योऽयं राजसूये सोमयागः, तस्मिन्नतिदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोद्यते। ततो वाक्यात्सौम्यादीन्युपसदामङ्गानि- इति प्राप्ते

-

काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते ''वैश्वदेवीं सांग्रहणीं निर्वपेद्ग्रामकामः'' इति। तत्र- आमनहोमाः श्रुताः- ''आमनस्यामनस्य देवाः इति तिस्र आहुतीर्जुहोति'' इति। त एत आमनहोमाः सांग्रहण्येष्ट्या सह समप्रधानभूताः। न हि तेषां मुख्यत्वे कश्चिद्विरोधोऽस्ति। दृष्टं ह्याग्नेयादिष्वनुमत्यादिषु च बहूनां मुख्यत्वम्- इति चेत् ।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते ''यां वै कांचिदध्वर्युर्यजमानश्च देवतामन्तरितः, तस्या आवृश्च्येते। यत्प्राजापत्यं दधिग्रहं गृह्णाति, शमयत्येवैनाम्'' इति सोऽयं दधिग्रहो नित्यो नैमित्तिकश्चेत्युभयात्मकः। कुतः- आकारद्वयसाधकसद्भावात्। देवतान्तरायेण तद्देवताक्षोभमुपन्यस्य ग्रहेण शमनाभिधानात्, अन्तरायो निमित्तम्, ग्रहो नैमित्तिक इति प्रतिभाति। तथा ज्येष्ठत्वमाम्नातम्- ''ज्येष्ठो वा एष ग्रहाणाम्'' इति। ज्येष्ठत्वं नाम प्रशस्तत्वम्। तच्च नित्यत्वे सत्युपपद्यते। नैमित्तिकस्य पाक्षिकत्वादप्रशस्तत्वम्। तस्मात्- हेतुद्वयबलादुभयात्मकः- इति चेत्-
मैवम्। देवतान्तरायस्य निमित्तत्वाभावात्। निमित्तत्वे यदिशब्द उपबध्येत, सप्तमी वा श्रूयेत। यच्छब्दो वाऽन्तरायकर्त्रोरध्वर्युयजमानयोः सामानाधिकरण्येन प्रयुज्येत। ''यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात्'' ''भिन्ने जुहोति'' ''यो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाऽग्निं चिनुते'' इत्यादिषु संप्रतिपन्ननिमित्तेषु तद्दर्शनात्। तस्मात्- केवलनित्यत्वमेव दधिग्रहस्योचितम्। देवताक्षोभतत्समाधानोपन्यासो विधेयदधिग्रहस्तुतयेऽर्थवादः।। 7।। 8।।

अग्निचयने श्रूयते ''यो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाऽग्निं चिनुते। यथा सामि गर्भोवपद्यते, तादृगेव तदार्तिमार्छेत्। वैश्वानरं द्वादशकपालं पुरस्तान्निर्वपेत्'' इति। उखा पिठरः। तामुखाम् ''युञ्जानः प्रथमं मनः'' इत्यादिप्रपाठकाम्नातैर्मन्त्रैः संपाद्य, 'तस्यामुखायामग्निं निधाय, षडुद्यामे द्वादशोद्यामे वा शिक्ये तामुखामवस्थाप्य, तच्छिक्यं स्वकण्ठे बद्ध्वा, तमुख्यमग्निं संवत्सरं भृत्वा, पश्चादिष्टकाभिरग्निश्चेतव्यः। अभरणे त्वपूर्णगर्भपातवद्विनाशः स्यात्। ततो वैश्वानरेष्टिं चयनात्प्रागेव कुर्यात्' इत्यर्थः। अत्राप्यन्तरायवाक्यवदभरणवाक्यस्यार्थवादत्वान्नित्या वैश्वानरेष्टिः- इति चेत्-

अग्नौ श्रूयते ''संवत्सरो वा एनं प्रतिष्ठायै नुदते, योग्निं चित्वा न प्रतितिष्ठति, पञ्च पूर्वाश्चितयो भवन्ति, अथ षष्ठीं चितिं चिनुते'' इति। लाङ्गलेन कृष्टे व्याममात्रे भूप्रदेशे नानाविधाभिरिष्टकाभिः पक्ष्याकारेण स्थानं निष्पाद्यते, सेयं चितिः। तादृश्यः पञ्च चितयः पूर्वाः क्रियन्ते। ततः षष्ठी चितिः। तत्र 'षण्णां पूरणी षष्ठी' इति व्युत्पत्तौ पूर्वाः पञ्च चितीरपेक्षते। अन्यथा षट्संख्यापूरकत्वासंभवात्। तस्मात्- एकप्रयोगनियमादितरचितिवन्नित्या- इति चेत्-
मैवम्। 'अग्निं चित्वा' इति पूर्वाभिरेव पञ्चभिश्चितिभिर्नित्यस्याग्निचयनस्य समाप्तौ सत्यां पश्चात्- 'योऽत्र न प्रतितिष्ठति, असौ षष्ठीं चिनुते' इति कर्तृसमानाधिकृतेन यच्छब्देनाप्रतिष्ठां निमित्तीकृत्त्य विधानात्षष्ठी नैमित्तिकी। ततः- पञ्चचितिको नित्योऽग्निः, नैमित्तिकस्त्वेकचितिकः, इति प्रयोगैक्यम्। पूरणप्रत्ययस्त्वभिधानापेक्षयोपपद्यते। 'पूर्वाः पञ्च चितयोऽभिहिताः। अथाभिधास्यमानां षष्ठीं चितिं चिनुते' इति वचनव्यक्तिः।। 10।।

इदमाम्नायते- ''अमावास्यायामपराह्णे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति'' इति। तत्र- अमावास्याशब्दवाच्ये कर्मणि विधीयमानत्वादयं पिण्डपितृयज्ञः क्रत्वङ्गम्- इति चेत् ।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते ''आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति'' इति। तत्र- सवनीयपशोरग्नीषोमीयविकृतित्वाच्चोदकप्राप्तं यूपपरिव्याणं कालोपलक्षणार्थमनूद्य परिव्याणोत्तरकाले त्रिवृद्रशनोपलक्षितपशोरुपाकरणं विधीयते। ततोऽत्र रशनायाः पश्वन्वयात्पशुबन्धनेन पशोरितस्ततोऽपक्रमणनिवारणरूपदृष्टार्थलाभाच्च पश्वर्था रशना- इति चेत्-
मैवम्। 'त्रिवृता' इति तृतीयया 'यूपम्' इति द्वितीयया च शेषशेषिभावावगमात्, अव्यवहितान्वयलाभाच्च रशना यूपार्था। कालस्तु ''आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा'' इत्यनेनैवोपलक्षितः। पश्वनपक्रमणवद्यूपदार्ढ्यमपि दृष्टमेव प्रयोजनम्।

अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते ''यूपस्य स्वरुं करोति'' ''स्वरुणा पशुमनक्ति'' इति। तत्र- स्वरोर्यूपसंबन्धाभिधानाद्यूपाङ्गत्वम्- इति चेत्-

दर्शपूर्णमासयोराघाराज्यभागप्रयाजानुयाजादयः कालसंयोगमन्तरेणाम्नाताः। आग्नेयादयः षड्यागाः कालसंयोगेन चोदिताः। तत्र- आग्नेयादीनां यथा प्राधान्यमङ्गीकृतम्, तथैवाघारादीनामप्यङ्गीकर्तव्यम्। यथा राजसूये परस्परविलक्षणानामिष्टिपशुसोमानां बहूनां समप्राधान्यम्, तद्वत्। एकप्रकरणपाठश्चोभयत्रापि समानः। तस्मात्- आघारादीनामाग्नेयादीनां च समप्राधान्यम्- इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ''राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत'' इत्यत्र राजसूयशब्दो राजसंबन्धात्प्रवर्तमानो राजकर्तृकाणामेकप्रकरणपठितानां सर्वेषां यागानां नामधेयं भवति। दर्शपूर्णमासशब्दौ तु कालवाचिनौ सन्तौ कालसंयोगेन विहितानामेवाग्नेयादीनां षण्णां यागानां नामधेयतां प्रतिपद्येते। ततः ''दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत'' इति वाक्येन तन्नामधेयवशादाग्नेयादयः षडेव यागाः फलसंबन्धित्वेन प्रतीयमाना मुख्याः। अन्ये त्वाज्यभागाघारादयस्तन्नामरहिता निष्फला आग्नेयादीनां शेषाः। एवं सत्यङ्गत्वेन स्तुतिरुपपद्यते। ''चक्षुषी वा एते यज्ञस्य, यदाज्यभागौ'' इत्याज्यभागौ यज्ञशरीरस्याङ्गिनोऽङ्गत्वेन स्तूयेते। ''यत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञाय क्रियते'' इति यज्ञशरीरोपकारकवर्मत्वेन प्रयाजानुयाजाः स्तूयन्ते। एवमाघारादिषूदाहार्यम्। एतच्च सति सादृश्ये संभवति। तस्मात्- आधारादीनां नास्ति मुख्यत्वम्।। 14।।

''ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत'' इत्यस्य प्रकरणे- ऐन्द्रवायवग्रहादयः सोमयागाः, दीक्षणीयादीष्टयः, अग्नीषोमीयादिपशवः, आम्नाताः। तत्र- आग्नेयादिपक्षपातिदर्शपूर्णमासनामवज्ज्योतिष्टोमनाम्नः सोमपक्षपाते हेत्वभावेन राजसूयनामवत्प्रकृतसर्वयागसाधारणत्वात्, सोमसमानानां दीक्षणीयादीनामप्यस्ति मुख्यत्वम्- इति चेत्-
मैवम्। सोमयागपक्षपाते हेतुसद्भावात्। 'ज्योतींषि स्तोमा यस्य यज्ञस्य सोऽयं ज्योतिष्टोमः' इति हि तद्व्युत्पत्तिः। अत एव ब्राह्मणम्- ''त्रिवृत्, पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंशः, एतानि वाव तानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमाः'' इति। स्तोमानां ज्योतिष्ट्वं यज्ञप्रकाशकत्वम्। न चेष्टयः पशवो वा त्रिवृदादिस्तोमयुक्ताः प्रतिभासन्ते। तस्मात्- ज्योतिष्टोमनाम्ना सोमयागानामेव फलसंबन्धावगमादफला इष्टिपशवो न मुख्या इति सोमयागानामेव प्राधान्यम्।। 15।।
चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः।।
अत्र पादे- अधिकरणानि 12, सूत्राणि 41।
आदितः- अधिकरणानि 308, सूत्राणि 816।
पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः
श्रुत्यर्थपाठादिभिः क्रमो निरूपितः।
अनेन चतुर्थपञ्चमयोरध्याययोः पौर्वापर्यं निरूपितम्। द्वितीयाध्याये कर्मभेदनिरूपणात्पृथगनुष्ठेयत्वमवगतम्। तृतीयाध्याये शेषनिरूपणात्- ''निवेशनः संगमनः'' इ ति मन्त्रेण बह्व्युपस्थानमनुष्ठेयम्, नत्विन्द्रोपस्थानम्- इत्याद्यनुष्ठेयव्यवस्थाऽवगता। चतुर्थाध्याये प्रयुक्तिनिरूपणादनुष्ठेयमेव निश्चीयते- पलाशशाखाछेदनस्य वत्सापाकरणमेव प्रयोजकम्, न तु प्रस्तरेण सह प्रहृतिः प्रयोजिका। तथा सति षौर्णमास्यां वत्सापाकरणाभावे सत्यप्रयोजकप्रहृत्यर्थं शाखाछेदनं न कर्तव्यम्- इति। एवं त्रिभिरध्यायैरनुष्ठेयस्वरूपे निश्चिते सत्यनुष्ठानक्रमस्याकाङ्क्षितत्वात्पञ्चमेऽध्याये सोऽभिधीयते।