बाधः

अग्नीषोमीयपशावेकादश प्रयाजाः श्रुताः, चातुर्मास्येषु नव प्रयाजाः, वायव्यपशौ ''हिरण्यगर्भः'' इत्याघारमन्त्रः, इत्यादिभिर्युतेषु पश्वादिषु प्राकृतेतिकर्तव्यता सामिधेन्यादिर्नास्ति। कुतः- संख्यामन्त्रादिगुणविशिष्टस्य प्रयाजाघाराद्यङ्गस्य प्रत्यक्षविधौ सत्युपदिष्टेनैवाङ्गेन निराकाङ्क्षे पश्वादौ चोदकस्याप्रवृत्तेः। इति पूर्वः पक्षः।
पश्वादिविधिस्तावदितिकर्तव्यतामाकाङ्क्षति। तत्र 'प्राकृताङ्गान्यतिदिश्य वा तदाकाङ्क्षा पूर्यताम्, विधास्यमानान्यङ्गान्तराण्युपदिश्य वा' इति वीक्षायां कॢप्तोपकारतया प्राकृताङ्गातिदेश एव न्याय्यः। ततश्चातिदेशतः प्राप्तप्रयाजाद्यङ्गमनूद्य गुणमात्रविधौ लाघवं भवति। गुणविशिष्टाङ्गविधौ तु गौरवं स्यात्। तस्मात्- संख्यान्तरमन्त्रान्तराभ्यां पूर्वयोः संख्यामन्त्रयोर्बाधेऽपि प्रयाजाघारसामिधेन्यादीतिकर्तव्यता प्राप्नोत्येवातिदेशात्। इति राद्धान्तः।। 1।। 2।।

वायव्यपशौ ''हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे- इत्याघारमाघारयति'' इति श्रुतो मन्त्रः पूर्वस्मिन्नाघारे स्यात्। कुतः- मन्त्रलिङ्गात्। प्रकृतौ प्राजापत्यः पूर्व आघारः। अस्मिन्नपि मन्त्रे हिरण्यगर्भशब्देन प्रजापतिरभिधीयते। ''प्रजापतिर्वैहिरण्यगर्भः'' इति वाक्यशेषात्। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- अन्तिम आघारेऽयं मन्त्रः। कुतः- क्लृप्तकार्यत्वात्। प्रकृतावमन्त्रकः प्रथमाघारः ''प्रजापतिं मनसा ध्यायन्नाघारयति'' इति ध्यानमात्रस्याभिधानात्। यतः ''तूष्णीमाघारमाघारयति'' इत्यमन्त्रकत्वं साक्षादेव श्रुतम्। द्वितीये त्वाघार ''ऊर्ध्वोऽध्वरः'' इत्याद्यैन्द्रो मन्त्रो विहितः। अतो मन्त्रकार्यं तत्र क्लृप्तम्। तस्मात्- द्वितीय आघारे ''हिरण्यगर्भः'' मन्त्रविधिः। यत्तु प्रजापतिदेवता लिङ्गम्, तदिन्द्रेऽपि समानम्। इन्द्रोऽपि हि प्रजानां पतिः। तस्मात् ''ऊर्ध्वोऽध्वरः'' इति मन्त्रं बाधित्वा हिरण्यादिमन्त्रस्तत्र विधीयते।। 3।।

सौमिकेषु चातुर्मास्येषु श्रूयते ''उत्करे वाजिनमासादयति परिधौ पशुं नियुञ्जीत'' इति। एते आसादननियोजने प्राकृताभ्यामन्ये कर्मणी विधीयेते, इत्याद्यः पक्षो युक्तः। कुतः- प्राकृतयोरत्यन्तमसंभवात्। वेदेरुद्धृतानां पांसूनां तीक्ष्णाग्रौ राशिरुत्करः। न हि तत्र वाजिनाख्यनीरस्यासादनं संभवति। नाप्यङ्गुलीवदणीयसि परिधौ पशुर्नियोक्तुं शक्यते। ततः प्राकृतस्य दृष्टप्रयोजनस्यासंभवाददृष्टार्थत्वम्। तदेतत्सदृशे आसादननियोजने कर्मान्तरे विधीयेते। इति प्राप्ते

-

अग्निचयने दीक्षाहुतयः श्रूयन्ते ''षड्भिर्दीक्षयति'' इति। प्राकृतावपि ''स्रुवेण चतस्त्रो जुहोति दीक्षितत्वाय'' इत्यादिना दीक्षाहुतयः षड्विहिताः। तत्र मन्त्रा भिन्नाः ''आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा'' इत्यादयः प्राकृता मन्त्राः। ''आकूतिमग्निं प्रयुजं स्वाहा'' इत्यादयो वैकृताः। तत्र 'वैकृतमाहुतिमन्त्रषट्कं किं प्राकृतस्य बाधकम्, किंवा प्राकृतेन समुच्चितम्' इति संशये-
'बाधकम्' इति तावत्प्राप्त

म्। कुतः- कार्यैक्यात्। दीक्षणीयेष्ट्यङ्गभूताहुत्युपकारलक्षणं यत्कार्यं प्राकृतानां मन्त्राणाम्, तदेव वैकृतानामपि। न च विकृतौ तन्न प्रतीयते- इति शङ्कयम्, स्वाहान्ततारूपेण लिङ्गेन मन्त्राणामाहुत्युपकारकत्वप्रतीतेः। आहुतीनां च ''षड्भिर्दीक्षयति'' इति वाक्येन दीक्षणीयाङ्गत्वप्रतीतेः। तस्मात्- श्रूयमाणैर्मन्त्रैरतिदिष्टानां बाधः। इति पूर्वः पक्षः।
अग्नौ मन्त्राणां स्वरूपं यद्यपि प्रत्यक्षश्रुतिसिद्धम्। तथाऽपि होमाङ्गत्वं लिङ्गेन कल्प्यम्। तथा चातिदेशकल्प्यैर्मन्त्रैस्तुल्यबलत्वान्न बाध्यबाधकता। एवमपि न समुच्चये प्रमाणमस्ति इति चेत्- अस्त्येव, ''द्वादश जुहोति'' इति संख्याविधानेन तत्सिद्धेः। न च वैकृतानामेव षण्णामावृत्त्या सिध्यतीति वाच्यम्, आवृत्तेरश्रुतत्वात्। न च सा कल्पयितुं शक्यते अन्यथाऽपि संख्योपपत्तेः। तस्मात्- समुच्चयः इति सिद्धान्तः।

सेयं पुनर्निष्कृतादिदक्षिणा किमतिदिष्ट्यैकादिसंख्यया समुच्चीयते, उत तां बाधते, इति संशयः।

'उभयीर्ददात्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च' इत्युक्तत्वासमुच्चयः। इति पूर्वः पक्षः।

आग्रयणे श्रूयते ''वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा'' इति। तदेतत्प्राकृतेनान्वाहार्येण सह विरोधाभावात्समुच्चीयते। इति मन्दः पूर्वपक्षः।

सन्त्यन्वाहार्यधर्माः। तान्कल्पसूत्रकार उदाजहार- 'दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति संप्रेष्यति। ये ब्राह्मणा उत्तरतः, तान्यजमान आह 'दक्षिणस एत' इति। तेभ्योऽन्वाहार्यं ददाति। ''ब्राह्मणा अयं व ओदनः, प्रतिगृह्णीत। उत्तरतः परीत' इति संप्रेष्यति' इति। सोऽयं धर्मोऽत्र वासोवत्से न कार्यः, तस्यान्वाहार्यनिमित्तत्त्वात्- इति चेत्-

अन्वाहार्ये पाकोऽस्ति। पूर्वन्यायेन तद्धर्मातिदेशाद्वत्सेऽपि पाकः स्यात्। इति चेत्-

वासस उष्णोदकभाण्डप्रक्षेपेण वत्सस्येव विनाशो नास्ति। तस्मात्- अन्वाहार्यवत्पाकोऽस्ति। इति चेत्-

तत्र संशयः सेयं संख्या किं गवादिसर्वद्रव्यविषया किंवा कतिपयविषया।

सर्वत्वपक्षेऽपि प्रतिद्रव्यमियं संख्या, उत मिलितानाम्।
तत्र गवादिद्रव्याणि प्रधानानि, संख्या, तद्गतो गुणः। प्रतिप्रधानं च गुणावृत्तिर्न्याय्या। तस्मात्- 'गवादिद्रव्येषु प्रत्येकमियं संख्या' इति प्रथमपक्षगते प्रथमे संख्याविकल्पे प्राप्ते-

ब्रूमः- नैतद्युक्तम्। वाक्यभेदप्रसङ्गात्। अतो 'मिलितानामियं संख्या' इति द्वितीयसंख्याविकल्पोऽभ्युपेयः। तथा च सति समुच्चयवाचिनश्चशब्दा अनुगृह्यन्ते।
एतदप्ययुक्तम्। अनौचित्यात्। न हि व्रीहियवादिधान्येषु द्वादशाधिकशतान्तर्गता द्वित्रादिसंख्योचिता। परिक्रीतस्यार्त्विजो द्वित्रैर्त्बीजैः प्रयोजनाभावात्प्रस्थाधिकखार्यादिसंख्या तत्रोचिता। न चेयमत्र श्रुता। तस्मात्- 'मिलितानां सर्वेषां समुच्चयः' इत्ययं पक्षो न युक्तः।
'कतिपयविषया संख्या' इत्यस्मिन्नपि पक्षे किमाद्याः षड्विधाः पशवः, किंवा गवादिद्रव्येष्वेकं द्रव्यम्। तत्र पशुषु श्रूयमाणायाः संख्याया उचितत्वात् 'पशवः' इति प्राप्ते-
ब्रूमः- नैतद्युक्तम्। 'तस्य द्वादशशतं दक्षिणा' इत्यत्र 'तस्य' इत्येकवचनान्तेन षष्णां गवादिपशूनामन्वेतुमयोग्यत्वात्। एकत्वपक्षे किं यत्किंचिदेकम्, किं वा माषद्रव्यम्, उत गोद्रव्यम्। तत्र-नियामकाभावात् 'यत्किंचित्' इति प्राप्तम्। तन्न। संनिधेर्नियामकत्वात्। 'माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणा' इति माषाः संनिहिताः। तर्हि 'अस्तु माषद्रव्यम्' इति चेत्-
न। प्रस्थादिपरिमाणसंख्यौचित्येन निराकृतत्वात्। तस्मात् 'गोद्रव्यम्' इति पक्षः परिशिष्यते। प्रथमश्रुतत्वोपकारौ तत्र नियामकौ। अस्ति हि महानुपकारः, ऋत्विजः प्रतिग्रहीतुर्गव्येनाज्यक्षीरा-दिनाऽग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिसिद्धेः।
ननु 'तस्य प्रकृतस्य ऋतोर्द्वादशशतं दक्षिणा' इत्यन्वयाद्गोद्रव्यं न प्रतीयते- इति चेन्न। 'यद्वोद्रव्यं तस्य द्वादशशतम्' इति वाक्येन तत्प्रतीतेः। वाक्यं हि प्रकरणाद्बलीयः। तस्मात्- 'गवां द्वादशशतम्' इति राद्धान्तः।

पूर्वोक्त एव गवां दाने संशयः- ऋत्विग्भ्यो देयानामुक्तसंख्यानां गवां विभागाविभागयोर्यजमानेच्छैव प्रयोजिका, उतास्त्यन्यतरनियतिः।

यदाऽपि नियतिः, तदाऽपि अविभागः, विभागो वा विभागनियामकस्यानुक्तत्वात् 'इच्छा' इति तावत्प्राप्त

म्।
'ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति' इति बहुवचनश्रवणेन समूहस्य प्रतिग्रहीतृत्वात् 'अविभागः' इति पक्षान्तरम्। ग्रहैकत्ववदुद्देश्यगतत्वाद्बहुत्वं न विवक्षितमित्येकैकः प्रतिग्रहीता। तथा सति विभागावश्यंभावात्। समूहाय दत्ते सत्येकैकस्य स्वामित्वाभावे परस्वत्वापादनलक्षणो दानशब्दार्थो न सिध्येत्। किंच ''तुथो वा विश्ववेदा विभजतु'' इति मन्त्रे विभागलिङ्गं दृश्यते। तस्मात्- विभागानियमो राद्धान्तः।। 22।।

पूर्वोक्तः स विभागः समः स्यात्। कुतः- वैषम्यहेतोर्विशेषस्याश्रवणात्। साम्यहेतुस्तु लौकिको न्यायः। लोके हि पुत्राणां पितृधने समविभागो दृष्टः। तस्मात् 'समः' इत्येकः पक्षः।
कर्मकरेषु प्रयासानुरूपेण भृतितारतम्यं दृष्टम्। तद्वदत्रापि। इति द्वितीयः पक्षः।

अतीताभ्यामधिकरणाभ्यां बाधोपोद्घातत्वेन प्रकृतौ दक्षिणा निरूपिता। अत्र विकृतौ बाधो निरूप्यते। 'अथैष भूः' इति भूनामकमेकाहविशेषमुपक्रम्य 'धेनुर्दक्षिणा' इति श्रूयते। सेयं धेनुर्गोमात्रं बाधते। कुतः- 'या गौः सा धेनुः' इति विशेषयितुं योग्यत्वात्। न हि 'योऽश्वः, सा धेनुः' इति विशेषणं युज्यते। तस्मात्- गोविशेषरूपया धेन्वा प्राकृतस्य गोसामान्यस्यैव बाधो नेतरस्य इति प्राप्ते-

ब्रूमः- इयं धेनुरखिलां दक्षिणां बाधते। कुतः- गवादीनां माषान्तानां सर्वेषामेव दक्षिणारूपत्वात् 'दक्षिणा' इत्येकवचनमिह प्रयुज्यते। 'गौश्च' इत्यादयः समुच्चचवाचिनश्च शब्दा एकत्व एवोपपद्यन्ते। आनतिश्चैवं सत्यत्यन्तसुलभा। यदि दक्षिणा भिद्येरन्, तदानीमेकयैवानतिसिद्धेरितरासां वैयर्थ्यं दुर्वारम्। तस्मात्- निखिलदक्षिणाबाधः।। 24।।

इदं श्रूयते ''यस्य सोममपहरेयुरेकां गां दक्षिणां दद्यात्। अभिदग्धे पञ्चगाः'' इति। तदिदं संख्याविशिष्टं द्रव्यं विधीयमानं गवाश्वादिदाक्षिणां कृत्स्नां निवर्तयेत्। तस्य दक्षिणाशब्दयोगेन कार्यैकत्वात्।

साद्यस्क्रे वर्षत्रयोपेतो गौः श्रूयते ''त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः'' इति। प्रकृतौ- ''अजया क्रीणाति, हिरण्येन क्रीणाति, वृषभेण क्रीणाति'' इत्यादिना क्रयसाधनान्याम्नातानि। तत्र पुंगवत्वसाम्येन बाध्यं वृषभमात्रम्। इति पूर्वः पक्षः।

अश्वमेधे श्रूयते ''हिरण्मयौ प्राकाशावर्ध्वयवे ददाति'' इति। प्राकाशौ दीपस्तम्भावित्येके। दर्पणावित्यपरे। तै किं प्राकृतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य कृत्स्नस्य बाधकौ, उत- अध्वर्युभागस्यैव।
तत्र 'प्राकाशौ ददाति' इति कर्मकारकवाचिद्वितीयाश्रुतिकृतेन दानसंबन्धेन 'प्राकाशावध्वर्यवे' इति वाक्यकृते पुरुषसंबन्धेऽपोदिते सति देयद्रव्यप्रतीतेर्देयान्तरस्य कृत्स्नस्य बाधः। इति पूर्वः पक्षः।

अस्त्युपहव्यनामक एकाहविशेषः। तत्र श्रूयते ''अश्वः श्यावो रुक्मललाटो दक्षिणा'' ''स ब्रह्मणे देयः'' इति। प्राकाशन्यायेनायं ब्रह्मभागस्यैव बाधकः। इति पूर्वः पक्षः।

ऋतपेये श्रूयते ''औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा'' ''स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः'' इति। सोऽयं सोमचमसो ब्रह्मभागमेव बाधते। कुतः- ''यत्पशून्दद्यात्, सोऽनृतं कुर्यात्'' इति पशुदाननिन्दया सर्वदानप्रसक्तेः। तस्मान्न सर्वबाधकः। इति प्राप्ते

-

श्यावाश्वाधिकरणे ''रुक्मललाटो दक्षिणा'' इत्यस्य ''स ब्रह्मणे देयः'' इत्यस्य चान्तराले ''स ह्यनिरुक्तः'' इति वाक्यान्तरं पठितम्। तेन व्यवधानाद्विस्पष्टो वाक्यभेदः। इह त्वव्यवधानादेकं वाक्यमिति भ्रान्तिः। एकवाक्यतायां तु चमसशब्दस्य दक्षिणाशब्देन ब्रह्मशब्देन च संबन्धे सति कृत्स्नदक्षिणायाः पुरुषान्तरस्य च निवृत्तिः। तथा सति पूर्वोक्तसिद्धान्त एवात्र पूर्वपक्षी भवति।
दक्षिणामुद्दिश्य चमस एको विधेयः। तस्य ब्रह्मसंबन्धोऽपरो विधेयः। ततोऽर्थभेदाद्वाक्यभेदो दुर्वारः। तस्मात्- दक्षिणाशब्देन तदंशं लक्षयित्वा ब्रह्मसंबद्धदक्षिणांशमनूद्य चमसमात्रविधानात्तद्भागस्यैव निवृत्तिः।
कृत्वाचिन्तामुद्घाटयति-

वाजपेये श्रूयते ''यजुर्युक्तं रथमध्वर्यवे ददाति'' इति। अस्यायमर्थः 'रथशकटदासीनिष्कादीनि सप्तदश द्रव्याणि प्राकृतगवाश्वादिदक्षिणाद्रव्यबाधकान्यत्र विहितानि। तेषु च प्रतिद्रव्यं सप्तदशसंख्या विहिता। ततो रथाः सप्तदश। तेषु मुख्यं रथं यजमानारोहणाय ''इन्द्रस्य वज्रोऽसि'' इत्यादियजुर्वेदोक्तैर्मन्त्रैः सज्जी करोति। सोऽयं यजुर्युक्तो रथः। त च दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दद्यात्' इति। 'प्राकाशावध्वर्यवे ददाति' इत्यत्र यथा चोदकप्राप्तस्याध्वर्युभागस्य बाधः, एवमत्रापि।
ननु सप्तदशद्रव्यविधानेनैव प्राकृतद्रव्यबाधसिद्धिः। बाढम्। तथाऽपि 'अर्धिनः, पादिनः' इत्यादिसमाख्याप्रापिता विषमविभागविशेषक्लृप्तिः, सा यजुर्युक्तरथरूपभागविशेषविधिना बाध्यते। तस्मात्- अध्वर्योर्न रथान्तरभागोऽस्ति, नापि शकटदास्यादिभागः। इति पूर्वः पक्षः।
नैतद्युक्तम्। प्राकाशदृष्टान्तवैषम्यात्। अत्यन्तमप्राप्तौ हि प्राकाशौ तत्र विधेयौ। यजुर्युक्तरथस्तु पक्षे प्राप्तः। तथा हि 'सप्तदश रथान्ददाति' इत्युक्ते 'कस्य को रथः' इति चिन्तायां यजमानेच्छाया नियामकत्वात्। 'यदाऽध्यर्यवे तं दातुमिच्छति, तदा प्राप्नोति, यदा नेच्छति, तदा न प्राप्नोति' इति पक्षे प्राप्तः। ततो यो यजुर्युक्तो रथः, सोऽध्वर्यवेऽवश्यं देय इति नियम्यते। अतो न कस्याप्यनेन बाधः।। 33।।
अत्र पादे- अधिकरणानि 20, सूत्राणि 75।
आदितः- अधिकरणानि 661, सूत्राणि 1860।
दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः
नक्षत्रेष्टिविहिता उपहोमाश्चोदकप्राप्तैर्नारिष्ठहोमैः सह समुच्चीयन्ते, इत्यादिः समुच्चयः।