बाधः

अयमेको विषयः।

तथा श्येने श्रूयते ''लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति'' इति। प्रकृतावुपवीतं विहितम् 'उपव्ययते' इति। अयं द्वितीयो विषयः।
तथा पृष्ठ्ये षडहे श्रूयते ''मध्वाशयेद्घृतं वा'' इति। प्रकृतौ श्रुतम् ''पयो व्रतं ब्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्य'' इति। अयं तृतीयो विषयः। तत्र- उपहोमनिवीतमध्वशनानि क्रमेण नारिष्ठहोमोपवीतपयोव्रतानां निवर्तकानि। कुतः- कार्यैक्यात्। उपहोमनारिष्ठहोमयोस्तावज्जुहोतिशब्दैक्य-तदर्थैक्याभ्यां कार्यैक्यं प्रतीयते। अशनव्रतयोः शब्दभेदेऽप्यर्थभेदो नास्ति। निवीतोपवीतयोः शब्दार्थभेदेऽपि वीतशब्दस्मारितं कार्यमेकं स्यात्। तस्मात्- बाधः। इति पूर्वः पक्षः।
भवतु नाम दृष्टार्थैक्यं दृष्ट्वा बाधः। उदाहृतानि त्वपूर्वार्थानि। अपूर्वं च विध्येकगम्यतया विधिभेदेन भिद्यते। तस्मात्कार्यभेदात्समुच्चयोऽभ्युपेयः। न च निवीतोपवीतयोर्विरोधः शङ्कनीयः। वासोभ्यां तदुभयोपपत्तेः। नापि पयोव्रतस्य दृष्टार्थत्वम्, अल्पेन पयसा तृप्तिपुष्ट्यसंभवात्। उदाहरणद्वये कृत्वाचिन्ता वाऽस्तु।। 1।।

''सौमारौद्रं चरुं निर्वपेत्कृष्णानां व्रीहीणामभिचरन्'' इत्यत्र ''शरमयं बर्हिर्भवति'' इति श्रुतम्। तदिदं प्राकृतेन कुशबर्हिषा सह समुच्चीयते। कुतः- मयट्शब्देन शरप्राचुर्यस्य विधानादबाधेनापि तदुपपत्तेः। इति पूर्वः पक्षः।

वाजपेये श्रूयते ''रथघोषेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति। दुन्दुभिघोषेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति'' इति। प्रकृतौ त्वेवं श्रूयते ''उपावर्तध्वमिति बर्हिभ्यां स्तोत्रमुपाकरोति'' इति। उपाकरणं नाम स्तोत्रं प्रति प्रेरणम्। तत्र रथद्रव्यं दुन्दुभिद्रव्यं च द्वयं बर्हिर्द्रव्यस्य बाधकम्। घोषो मन्त्रस्य बाधकः, इति तावत्प्राप्त

म्। रथश्च घोषश्चेति द्वंद्वसमासेनोभयोः प्राधान्यात्।
नैतद्युक्तम्। इतरेतरयोगद्वंद्वे 'रथघोषाभ्याम्' इति द्विवचनप्रसङ्गात्। समाहारद्वंद्वे तु घोषशब्दस्य समाहारलक्षकतया मुख्यवृत्तिर्हीयेत। 'रथस्य घोषः' इति तत्पुरुषसमासे मुख्यवृत्तिर्न हीयते। तत्रापि रथप्राधान्यं हीयते- इति चेत्- समाहारेऽपि समानम्। तस्मात्- घोषो द्रव्यमन्त्रयोर्बाधकः।

बृहस्पतिसवे श्रूयते ''बार्हस्पत्यं ग्रहं गृह्णाति'' इति। विषुवति ''अर्कं गृह्णाति'' इति। महाव्रते ''शुक्रं गृह्णाति'' इति। अश्वमेधे श्रूयते ''सौवर्णराजताभ्यां महिमानौ गृह्णाति'' इति।
तत्र बार्हस्पत्यादयो ग्रहाः प्राकृतानामैन्द्रवायवादिग्रहाणां बाधकाः। कुतः- यागनिष्पादनलक्षणस्य कार्यस्यैकत्वात्। ग्रहशब्दसंयोगः कार्यैक्यगमकः। तस्मात्- बाधः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- यथा प्रकृतौ प्रथमचोदितस्यैन्द्रवायवग्रहस्य, पश्चाच्चेदितानां मैत्रावरुणादिग्रहाणां च समुच्चयः तथाऽत्रोपदिष्टानामतिदिष्टानां च समुच्चयः स्यात्। अथोच्यते प्राकृतानां परस्परमेककार्यत्वे मानाभावात्, प्रत्युत प्रयोगवचनेन संभूयकारित्वावगमाद्युक्तः समुच्चयः- इति। तर्ह्यत्रापि समानम्। यागनिष्पादकत्वं तु प्रयोगवचनप्रापितत्वात्सहितानामेव, न त्वेकैकस्य, ''अर्केण यजेत'' ''शुक्रेण यजेत'' इत्येवं पृथक्पृथक्त्यागसंबन्धाभावात्। ग्रहशब्दोऽपूर्वविधेयग्रहणक्रियां ब्रूते, न तु प्रकृतौ क्लृप्तकार्यं पदार्थमनुवदति, येन लिङ्गं स्यात्। किंच 'वाजपेये सोमग्रहाः सुराग्रहाश्च' इत्यदिष्टानामुपदिष्टानां च समुच्चयार्थमुच्यमानश्चशब्दः सर्वत्र समुच्चयं गमयति। तस्मान्न बाधः।। 6।। 7।।

वाजपेये श्रूयते ''सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते'' इति। तैरेतैः प्राकृतपशूनामाग्नेयादीनां बाधः स्यात्। कुतः- पशुत्वलिङ्गात्। न हि पशुशब्दो ग्रहशब्दवदपूर्वो विधेयां क्रियां ब्रूते, येन लिङ्गत्वं हीयेत इति प्राप्ते-

ब्रूमः- किमत्र प्राकृतपश्वनुवादेन सप्तदशसंख्या, प्रजापतिदेवता च, इति गुणद्वयं विधीयते, उत विशिष्टमन्यत्कर्म। नाद्यः। वाक्यभेदापत्तेः। द्वितीये तु न पशुशब्दो लिङ्गम्। ततो ग्रहन्यायो योजनीयः। किंच- अवरोधनमेवमाम्नायते ''ब्रह्मवादिनो वदन्ति नाग्निष्टोमो नोक्थ्यो न षोडशी नातिरात्रः। अथ कस्माद्वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इति। पशुभिरिति ब्रूयात्। आग्नेयं पशुमालभते। अग्निष्टोममेतेनावरुन्धे। ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम्। ऐन्द्रेण षोडशिनः स्तोत्रम्। सारस्वत्याऽतिरात्रम्। मारुत्या बृहत्स्तोत्रम्। एतावन्तो वै यज्ञक्रतवः। तान्पशुभिरेवावरुन्धे'' इति। अस्मिन्नवरोधनाम्नाये चोदकप्राप्ताग्नेयादिपशुसद्भावस्य सिद्धवदनुवादात्समुच्चयोऽ-वगम्यते।। 8।। 9।।

पञ्चमाधिकरणमारयति-
सांग्रहणीये श्रूयते ''आमनमस्यामनमस्य देवा ये सजाता इति तिस्र आहुतीर्जुहोति'' इति। एताभिस्तिसृभिराहुतिभिः प्राकृतास्त्रयोऽनुयाजा बाध्याः। कुतः- त्रित्वलिङ्गात्। पूर्वाधिकरणे सप्तदशसंख्या-विशिष्टप्राकृतपश्वभावेन माभूद्बाध्यत्वम्। इह तु त्रित्वविशिष्टत्वादनुयाजा बाध्यन्ताम्। यद्वा तदनुवादेन मन्त्रगुणविधानात्प्राकृतमन्त्रबाधः। इति पूर्वः पक्षः।
किं त्रित्वमात्रमनूद्य मन्त्रसहिता आहुतयो विधीयन्ते, उत त्रित्वविशिष्टा आहुतीरनूद्य मन्त्रविधिः। आद्ये त्रित्वमग्न्यादिष्वपि सत्त्वेनान्वयान्न लिङ्गम्। द्वितीये विशेषणविशेष्ययोर्भेदेन वाक्यं भिद्येत। तस्मात्कर्मान्तरविधानान्न बाधः। किं तर्हि समुच्चयः। तत्र मध्योक्तिर्लिङ्गम्। तथा चाम्नायते ''पुरस्ताच्चोपरिष्टाद्वा जुहुयाद्बहिरात्मनः सजातीयान्दध्यात्। यन्मध्यतो जुहोति मध्यत एव सजातीयान्मनुते'' इति। तस्मादामनहोमानामनुयाजैः सह समुच्चयः।। 10।।

गवामयने महाव्रतं नामैकाहः। तत्र श्रूयते ''पत्नय उपगायन्ति'' इति। तत्र पत्नय उपगायन्त्यः प्राकृतानामृत्विजामुपगातॄणां निवर्तिकाः, शारीरसामगानोपचयहेतुकाण्डवीणादिजोपगानकर्तृत्वात्। इति चेत्-
न। ''दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति'' इति दन्दुभिगानानामनन्तरविहितानां चित्तेविपरिवर्तमानानामिदमुपगानं कर्मान्तरम्। न च शारीरमेव गानम्, तस्येदमुपगानम्। दुन्दुभिनदनस्याशारीरत्वान्न पत्नीभिः क्रियमाणमुपगानमिति तन्त्रीगानेऽपि गानशब्दप्रयोगात्। किंच काण्डवीणादिभिः क्रियमाणमुपगानं दुन्दुभिगानसजातीयम्। तस्मात्- पत्न्यो नर्त्विङ्निवर्तिकाः।। 11।। 12।।

अस्त्यञ्जनाभ्यञ्जनसंज्ञक एकोनपञ्चाशद्रात्रः सत्रविशेषः। तत्र श्रूयते ''गौग्गुलवेन प्रातःसवनेऽभ्यञ्जते, पैलुदारवेण माध्यंदिने सवने, सौगन्धिकेन तृतीयसवने'' इति। प्रकृतौ तु 'नवनीतेनाभ्यङ्गः' इति श्रुतम्। सोऽयमभ्यङ्गो बाध्यः, लेपजन्यस्य शरीरगतस्नेहकार्यस्योभयत्रैकत्वात्। इति पूर्वः पक्षः।

महाव्रते श्रूयते ''तार्प्यं यजमानः परिधत्ते दर्भमयं पत्नी'' इति। प्रकृतौ- ''अहतं वासः परिधत्ते'' इति। घृताक्तः कम्बलस्तार्प्यमित्युच्यते। ताभ्यां तार्प्यदर्भमयाभ्यां दंपत्योरहतं वस्त्रं बाध्यते। कुतः- 'परिधत्ते' इत्यनेन प्रकृतिलिङ्गेन गुह्याच्छादनलक्षणस्य कार्यस्यैकत्वावगमात्।

महाव्रते श्रूयते ''श्लोकेन पुरस्तात्सदसः स्तुवते, अनुश्लोकेन पश्चात्'' इत्यादि। तत्र श्लोकानुश्लोकनामकैः सामभिः प्राकृतान्याज्यपृष्ठादिस्तोत्रगतानि रथंतरवामदेव्यनामकानि सामानि बाध्यानि। कुतः- 'स्तुवते' इति प्रकृतिलिङ्गदर्शनात्। प्रकृतौ 'आज्यैः स्तुवते' 'पृष्ठैः स्तुवते' इति हि श्रुतम्।

विकृतिविशेषे श्रूयते ''कौत्सं भवति, काण्वं भवति'' इति। तदेतत्कौत्सादिनामकं साम प्राकृतेन साम्ना समुच्चीयते। कुतः- प्राकृतस्य स्तुतिलिङ्गस्याभावेन कार्यैक्याभावात्।

तत्पूर्वोक्तं कौत्सादिसाम विषयः।

तत्र किं कौत्सं साम प्राकृतसामनिवर्तकम्, काण्वमपि तथा, इत्येकैकस्य सर्वनिवर्तकत्वमुच्यते। आहोस्विदेकवचनान्तनिर्दिष्टमेकस्य निवर्तकम्, द्विवचनान्तनिर्दिष्टं द्वयोः, बहुवचनान्तनिर्दिष्टानि बहूनाम्। तत्र नियामकाभावादाद्यः पक्षः प्राप्नोति।
एकादिवचनरूपाणां श्रुतीनां नियामकत्वादन्त्यः पक्षोऽभ्युपेयः। तथा हि- ''कौत्सं भवति, वासिष्ठस्य जनित्रे भवतः, क्रौञ्चानि भवन्ति'' इति निवर्तकेषु श्रूयमाणान्येकद्विबहुवचनानि निवर्त्यानामेतत्संख्यावत्त्वं प्रत्यासत्त्या बोधयन्ति। किंचैवं सत्यबाधितसामविषयश्चोदकोऽनुगृहीतो भवति। कृत्स्नबाधे तु सर्वश्चोदको निरुध्येत। तस्मात्- न सर्वबाधकः।। 17।।

सन्ति विवृद्धस्तोमका अविवृद्धस्तोमकाश्च विकृतिरूपाः क्रतवः। तत्रोभयत्रापि यानि सामान्युपदिष्टानि, तैरतिदिष्टानां साम्नां निवृत्तिः स्यात्। अन्यथा सामोत्पत्तिवैयर्थ्यात्। इति पूर्वः पक्षः।

अवृद्धस्तोमकेषु प्राकृतस्यातिदिष्टस्य साम्न उद्वापः, प्रत्यक्षोपदिष्टानामावापः। 'वृद्धस्तोमकेष्वावाप एव' इति पूर्वाधिकरणे स्थितम्। तावेवावापोद्वापौ यस्मिन्कस्मिंश्चित्स्तोत्रे यस्यां कस्यांचिदृचि स्याताम्। कुतः- नियामकाभावात्। इति पूर्वः पक्षः।
नो स्वल्वेतद्युक्तम्। एवकारेण प्रकृतपवमानव्यतिरिक्तेष्वाज्यादिस्तोत्रेषु, गायत्रीबृहत्यनुष्टुव्युक्तास्वृक्ष्वा-वापोद्वापयोः परिसंख्यातत्वात्। एवकारश्चैवमाम्नायते ''त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि यद्गायत्री, बृहती, अनुष्टुप्, च। अत्र ह्येवावपन्ति, अत एवोद्वपन्ति'' इति।
ननु मा भूतामन्यत्रावापोद्वापौ। विवक्षितदेशेषु कथं प्राप्नुतः- इति चेत्- अनेन वाक्येन तद्विधानात्- इति

ब्रूमः।

दर्शपूर्णमासयोर्ये निगमाः, तेष्वग्न्यादिदेवताः किं पावकशुच्यादिना येन केनापि पर्यायेणाभिधातव्याः, किंवा तत्तद्विध्युद्देशगतेनाग्न्यादिपदेनैव, इति संशयः।

तत्र शब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थः, तत्पर्यायाणां स्वरूपभेदेऽप्यर्थाभेदाद्येन केनाप्यमिधानम्। इति पूर्वः पक्षः।
यत्र ह्यर्थैः कार्यमासाद्यते तत्र शब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थो भवति। यत्र पुनः शब्द एव कार्यम्, तत्र कार्यसंबन्धार्थं शब्द एव प्रत्याययितव्यः। तद्यथा देवदत्ते गौरवातिशयमुत्पादयितुं राजसभायामाचार्योपाध्यायादिशब्दैस्तं व्यवहरन्ति। पितृमातॄमातुलादयश्च तत्रसंबन्धविशेषवाचकशब्देन यथा तुष्यन्ति न तथा स्वनामग्रहणेन। प्रत्युत कुप्यन्त एव। तद्वदत्रापि- अग्न्यादिवैधशब्द एव कार्यमासक्तम्। विधिं विना यागदेवतयोः संबन्धाभावात्। विधिकृते तु तत्संबन्धे शब्दस्य प्रयोजकत्वं दुर्वारम्। अत एव- अयाट्स्वाहाकारोज्जित्यादिनिगमेषु नियमेन वैधा एवाग्न्यादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते- ''अयाडग्नेः प्रिया धामानि'' ''अयाट् सोमस्य प्रिया धामानि'' ''स्वाहाऽग्निम्'' ''स्वाहा सोमम्'' ''अग्नेरहनुज्जितिमनूज्जेषम्'' ''सोमस्याहमुज्जितिमनूज्जेषम्'' इत्यादिना। तस्मात्- वैधपदैरेव तत्तद्वेवताभिधानम्।। 22।।

'सौर्यं चरुं निर्वपेत्' इत्यादिविकृतिषु चोदकातिदिष्टा ये निगमाः, तेष्वग्न्यादिशब्दस्थाने सूर्याद्यर्थप्रत्यायकः शब्द ऊहितव्यः। स चार्थ आदित्यादिना पर्यायेणापि प्रत्याययितुं शक्यते। वैधस्तु सूर्यशब्दश्चरुयाग एवान्वितः। न त्वग्न्यादिशब्दवन्निगमेषु पठितः। तस्मात्- यः कोऽपि। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- अत्र 'सौर्यं निर्वपेत्' इति प्रयोगवचनेन सूर्यान्वयो भवति। न तु 'सौर्यश्चरुः' इति चरुणा। कारकविभक्तिर्हि द्वितीया। सा चाख्यातेन संबध्यते न नाम्ना। सति प्रयोगान्वये याज्यापुरोनुवाक्ययोर्निगमे वा यत्र प्रयोगोऽपेक्षितः, तत्र सर्वत्र सूर्यशब्द एव युक्तः। प्रकृतावपि निगमेषु नार्थमात्रविवक्षयाऽग्निशब्दः प्रयुज्यते, किं तर्हि वैधविवक्षयाऽपि। तथा सत्यतिदेशोऽपि वैधशब्दविषय एव भविष्यति। तस्मात्- सूर्यशब्द एव प्रयोक्तव्यः।। 23।।

आधाने श्रूयते ''अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्। अग्नये पावकाय। अग्नये शुचये'' इति। तत्र गुणगुणिनोः पावकाग्न्योर्मध्येऽग्निशब्द एव निगमे प्रयोक्तव्यः। कुतः- तस्यैव चोदकप्राप्तमन्त्रपठितत्वात्।

आधाने पवमानेष्टिष्वाज्यभागौ प्रकृत्य श्रूयते ''वृधन्वानाग्नेयः कार्यः, पावकवान्सौम्यः'' इति। तत्र निगमेषु 'बृधन्वन्तमग्निमावह, पावकवन्तं सोममावह' इत्येवं सगुणो देवो वक्तव्यः। कुतः- वृधन्वत्त्वादेर्देवगुणत्वात्। तथा हि श्रूयते ''वृधन्वानाग्नेयः कार्यः, पावकवान्सौम्यः'' इति। न खल्वाज्यभागस्य देवताद्वारेण विना साक्षाद्बृधन्वच्छब्दः संभवति। तस्मात्- देवगुणत्वात्सगुणो देवो वाच्यः।
मैवम्। बृधन्वत्ताया मन्त्रगुणत्वात्। न ह्यत्राग्नेयशब्दो यागपरः। किं तर्हि मन्त्रपरः। संभवति हि मन्त्रस्य साक्षाद्वृधन्वच्छब्दयोगः। ''अग्निं स्तोमेन बोधय'' इत्यस्मिन्मन्त्रे वृधिधातोः प्रयुक्तत्वाद्बृधन्वत्ताविधिनाग्नेयमन्त्रान्तरं निवर्त्यते। न च तद्धितान्त आग्नेयपद उपसर्जनीभूतो देवतावाचकोऽग्निशब्दो वृधन्वच्छब्देन विशेष्टुमर्हति। तस्मात्- केवलोऽग्निशब्दो निगमे पठितव्यः।। 25।।

ज्योतिष्टोमे पशुः श्रूयते ''गौरनुबन्ध्यः'' इति। तथा पशौ स्विष्टकृद्विकारः पठितः- ''पृषदाज्येन वनस्पतिं यजति'' इति। तावेतौ गोवनस्पती निगमेषु येन केनापि पर्यायशब्देन वक्तव्यौ। कुतः- प्रकृतौ विधिनिगमयोर्भेददर्शनेन वैधशब्दनियमाभावात्। तथा हि- अग्नीषोमीयपशुरनुबन्ध्यस्य प्रकृतिः। तत्र पशुशब्दो वैधः, 'अग्नीषोमीयं पशुमालाभेत' इति तद्विधानात्। निगमेषु च्छागशब्दः ''छागस्य वपाया भेदसोऽनुब्रूहि'' इति। तथा वनस्पतियागस्य स्विष्टकृद्यागः प्रकृतिः। तत्र स्विष्टकृच्छब्दसहितोऽग्निशब्दो वैधः, ''अग्निं स्विष्टकृतं यजति'' इति विधानात्। निगमेषु केवलोऽग्निशब्दः पठितः ''ये दैव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने'' इति। सत्येवं विधिनिगमभेदे वैधशब्दनियमस्य प्रकृतावभावाद्विकृतावपि तदभावे सति येन केनाप्यभिधानम्। इति पूर्वः पक्षः।
प्रकृतौ योऽयं विधिनिगमभेदः स आर्थिकः। न चार्थिकं चोदकः प्रतिदिशति। तस्मात्- वैध एव निगमेषु प्रयोक्तव्यः। न चैवमनुबन्ध्यनिगमे वैधो गोशब्दः प्राप्नुयात्, इति शङ्कनीयम्। तत्रोस्राशब्दस्य साक्षादाम्नातत्वात्। ''उस्राया वपाया मेदसोऽनुब्रूहि'' इति ह्याम्नायते। तस्मादुस्रावनस्पतिशब्दौ वक्तव्यौ। इति राद्धान्तः।। 26।। 27।।

अवभृथे श्रूयते ''अग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ यजति'' इति। तत्र निगमेषु स्विष्टकृच्छब्दवर्जितावग्नीवरुणौ वक्तव्यौ। कुतः- स्विष्टकृच्छब्दस्य योगासंभवेन वह्नौ रूढस्य गुणवाचित्वाभावात्। 'स्विष्टं कृतवान्' इत्येवं भूतार्थे किप्प्रत्ययविधानात्तादृशो योगो वक्तव्यः। न चासावत्र संभवति। स्विष्टस्य करिष्यमाणत्वात्। रूढौ तु कार्यलक्षणया 'स्विष्टकृत्कार्ये, अग्नीवरुणौ' इति वचनव्यक्तिः संपद्यते। तस्मात्- स्विष्टकृच्छब्देन वर्जितौ। इति प्राप्ते

-

पशुपुरोडाशे स्विष्टकृति गुणरहितः केवलोऽग्निः श्रूयते ''अग्निं यजति'' इति। तत्र गुणरहितस्याग्नेर्यजिधातुनाऽन्वयाद्याग एव स्विष्टकृत्त्वगुणो लोप्यः।

दर्शपूर्णमासयोस्त्रयोऽनुयाजाः समाम्नाताः। तत्र प्रथमद्वितीयानुयाजवत्तृतीयोऽप्यारादुपकारः। इति पूर्वः पक्षः।
अस्ति प्रधानहोमनारिष्ठहोमानन्तरभावी प्राशित्रादिभक्षणात्प्राचीनः पुरोष्ठाशादिद्रव्यकः स्विष्टकृद्धोमः सर्वेषां हविषाम्। ''उत्तरार्धात्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यति'' इत्यादिना प्राशित्रादिभक्षणोत्तरकालीनेष्वाज्य-द्रव्यकेष्वनुयाजेषु तृतीये स्विष्टकृत्त्वगुणेन प्रत्यभिज्ञाऽस्ति। ''देवोऽग्निः स्विष्टकृत्'' इति मन्त्रपाठात्। सा च पूर्वस्विष्टकृद्देवतास्मरणसंस्कारे सत्यर्थवती स्यात्, प्रथमद्वितीययोस्तु मास्ति सा, इति वैषम्यम्। किंच संस्कारपक्षे दृष्टार्थस्तृतीयः स्यात्। तस्मात्- अन्त्यप्रयाजवदन्त्योऽनुयाजः स्यात्।

''तिष्ठन्याज्यामन्वाह, आसीनः पुरोनुवाक्याम्'' इति दर्शपूर्णमासयोः श्रुतम्। तदेतच्छस्त्रादिवदर्थकर्म स्यात्। यथा 'स्तौति शंसति' इत्यत्र कर्तव्यताप्रतीतेः स्तोत्रशस्त्रयोरर्थकर्मत्वम्, तथाऽनुवचनस्यापि- इति चेत्-

''त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोता'' इत्ययं मनोतामन्त्रोऽग्नीषोमीयपशौ पठितः। वायव्यपशावप्ययं चोदकप्राप्तः। तत्र ''त्वं हि वायो प्रथमः'' इत्यवेमूहोऽस्ति। यत्तु वचनम् 'यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः, आग्नेय्येव मनोता कार्या' इति। तत्प्रकृतौ पठितं तत्रैव सार्थकम्। द्विदेवत्यपशावेकदेवत्यमन्त्रस्य प्रकरणपठितस्याप्ययोग्यत्वशङ्कायां पुनर्विघानार्थत्वात्।

वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रे सामविशेषो विहितः ''कण्वरथंतरं पृष्ठं भवति'' इति। प्रकृतौ पृष्ठस्तोत्रे बृहद्रथंतरसामनी विकल्पिते। ''त्वामिद्धि हवामहे'' इतीयमृग्वृहतो योनिः। ''अभि त्वा शूर'' इति रथंतरस्य।''पुनानः सोम'' इति कण्वरथंतरस्य। तत्र बृहद्रथंतरयोरन्यतरस्य साम्नो योनौ कण्वरथंतरं गेयम्। कुतः- चोदकप्राप्तयोर्विशेषनियामकाभावात्। अथवा रथंतरस्यैव योनौ गेयम्। कुतः- 'रथंतर' इति नामसाम्यस्य धर्मातिदेशार्थत्वेन नियामकत्वात्।

''एकं साम तृचे क्रियते'' इति श्रुतेः कण्वरथंतरसाम्न ऋचां त्रयमाश्रयः। तत्र- एका स्वयोनिः, इतरे स्वयोन्युत्तरे। एवं बृहद्रथंतरसाम्नोर्द्रष्टव्यम्। तत्र बृहदुत्तरयो रथंतरोत्तरयोर्वाऽतिदेशप्राप्त्यविशेषेण स्वेच्छया गेयम्। इत्याद्यः पक्षः।
नामसाम्याद्रथंतरोत्तरयोरेव गेयम्। इति द्वितीयः।
प्रकृतावृचः साक्षादङ्गत्वाभावेऽपि सामद्वारकमङ्गत्वमङ्गीकृत्य चोदकप्राप्त्या पक्षद्वयोपन्यासः।
योनिवदुत्तरयोरप्यृचोरुत्तराग्रन्थे पठितत्वात्स्वयोन्युत्तरयोर्गेयम्। इति तृतीयपक्षो राद्धान्तः।
बृहदुत्तरयोः स्वयोन्युत्तरयोर्वा गीयताम्। सर्वथाऽपि स्वयोन्यृक्त्यागः, ऋगन्तरपरिग्रहश्च समानः। तथा सति चोदकोऽत्र प्रापकः। इति पूर्वपक्षिणोऽभ्यधिका शङ्का।

सोऽयमाज्यपशब्दो विक्रियते, न वा, इति संशयः।

विकारोऽपि त्रिविधः। तत्र 'दध्याज्यपान्' इत्याद्यस्तावत्प्राप्नोति। कुतः- 'अथ पृषदाज्यं गृह्णाति द्वयं वा, इदं सर्पिश्चैव दधि च' इति द्रव्यद्वयस्योक्तत्वात्।
आज्यस्योपस्तरणाभिधारणार्थत्वेन हविःशेषत्वाद्धविष्ट्वं नास्तीति दध्येव हविः। ततः 'दधिपान्' इति द्वितीयः पक्षः।
पृषदाज्यशब्देन द्रव्यान्तरमुच्यते। ''पृषदाज्येनानुयाजान्यजति'' इति तस्य हविष्ट्वम्। ततः 'पृषदाज्यपान्' इति तृतीयः पक्षः।
अत्र पादे- अधिकरणानि 27, सूत्राणि 59।
आदितः- अधिकरणानि 688, सूत्राणि 1919।
दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः
षोडशिग्रहः प्रकृतिगामी। स चाग्रयणपात्रादेव ग्रहीतव्यः, इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिविचारः।