फलम्

“सकृत्कृते, कृतः शास्त्रार्थः” इति न्यायेन श्रवणादीनां प्रयाजादिवत्, सकृदेवानुष्ठानम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- उक्तन्यायस्यादृष्टफलविषयत्वात्। अत्र ब्रह्मसाक्षात्कारलक्षणस्य दृष्टफलस्य सम्भवात्, “दृष्टे सम्भवति, अदृष्टं न कल्पनीयम्” इति न्यायेन, अवघातवत् फलसिद्धिपर्यन्तं श्रवणादि आवर्तनीयम्॥

यच्छास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्म, तज्जीवेन ज्ञात्रा, स्वव्यतिरिक्ततया ग्रहीतव्यम्, दुःखि- अदुःखिनोः जीवब्रह्मणो.रेकत्वविरोधात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “वस्तुतो ब्रह्मस्वरूपस्यैव सतो जीवस्य, अन्तःकरणोपाधिकृतो दुःखित्वादिसंसारधर्मः” इति वियत्पादे (ब्र.सू.2/3/) जीवविचारे प्रपञ्चितम्। अतो वास्तवविरोधाभावा.दात्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्यताम्।
अत एव “अहं ब्रह्मास्मि” “अयमात्मा ब्रह्म” इत्यादिमहावाक्यैः, तत्त्वविदः आत्मत्वेनैव ब्रह्म गृह्णन्ति। तथा “तत्त्वमसि” इत्यादिमहावाक्यैः स्वशिष्या.न्ग्राहयन्त्यपि। तस्मात्- आत्मत्वेनैव ब्रह्म ग्रहीतव्यम्॥

“मनो ब्रह्मेत्युपासीत” “आदित्यो ब्रह्म” इत्यादिषु ब्रह्मदृष्ट्या संस्कृतं मनआदित्यादि प्रतीक.मुपास्यम्। तच्च प्रतीकम्, उपासकेन स्वात्मतया ग्रहीतव्यम्, प्रतीकस्य ब्रह्मकार्यत्वेन, ब्रह्मणा सह भेदाभावात्। जीवस्य च ब्रह्माभिन्नत्वात्, ब्रह्मद्वारोपास्य.प्रतीकस्य उपासकजीवस्य च भेदाभावेन एकत्वसम्भवात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- यदि ब्रह्मकार्यस्य प्रतीकस्य ब्रह्मैक्य.मवलोक्यते, तदा प्रतीकस्वरूपमेव विलीयते, घटस्य मृद्रूपेणैक्ये विलयदर्शनात्। यदि च जीवस्य ब्रह्मैक्य.मवलोक्येत, तदा जीवत्वापाये सति, उपासकत्वं हीयेत।
अथ- उपास्य-उपासकस्वरूपलोभेन, कार्यकारणैक्यं जीवब्रह्मैक्यं च न पर्यालोच्येत, तदा गोमहिषवत् अत्यन्तभिन्नयोः प्रतीकोपासकयोः नास्त्येकत्वयोग्यता। तस्मात्- प्रतीके नास्ति अहंदृष्टिः॥

“मनो ब्रह्म”- इत्यत्र ब्रह्मस्वरूपमनोदृष्टिं ब्रह्मणि कृत्वा, ब्रह्म उपासनीयम्, ब्रह्मणः फलप्रदत्वेनोपास्यतार्हत्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात्, दृष्टि.र्निकृष्टे मनसि कर्तव्या। लोके हि निकृष्टे भृत्ये, राजदृष्टिं कृत्वा, राजवत् तं पूजयन्ति।
किञ्च “मनो ब्रह्मेत्युपासीत” इत्यत्र ब्रह्मशब्दः, इतिशब्दपरत्वेन दृष्टिलक्षको भविष्यति। मनश्शब्दश्चानितिपरत्वात् मुख्यार्थवाची। यथा “स्थाणुं चौर इति प्रत्येति” इत्यत्र स्थाणुशब्दो मुख्यार्थवाची, चौरशब्दो दृष्टिलक्षकः, तद्वत्।
न च- अब्रह्मस्वरूपस्य मनसः उपास्यत्वे, ब्रह्मणः फलप्रदत्वानुपपत्तिः, अब्रह्मस्वरूपस्याप्यतिथे.रुपासने, कर्माध्यक्षत्वेन यथा फलं प्रयच्छति, तद्व.दत्रापि सम्भवात्। तस्मात् अब्रह्मणि प्रतीके, ब्रह्मधीः कर्तव्या॥

“य एवासौ तपति, तमुद्गीथ.मुपासीत” इत्यत्र, आदित्यदेवतां प्रतीकं कृत्वा, कर्माङ्गभूत-उद्गीथदृष्टिः कर्तव्या, विपर्ययेण वा कर्माङ्गे आदित्यदृष्टिः। आदित्योद्गीथयो.रुभयोः ब्रह्मकार्यत्वेन, पूर्वाधिकरणोत्कर्षन्यायानवतारेण नियामकाभावात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- आदित्यदृष्ट्या कर्माङ्गं संस्कर्तव्यम्। तथा सति, दृष्टिभिः संस्कृतस्य कर्मणः, फलातिशयसम्भवात्। विपर्यये तु, कर्माङ्गै.रादित्यदेवतायां संस्कृतायां, किं तव फलिष्यति? न ह्यक्रियात्मिका देवता फलस्य साधनं भवति। अन्यथा देवतायाः साधारणत्वेन यजमानायजमानयोः फलसाम्यप्रसङ्गात्। तस्मात्- अङ्गेष्वादित्यादिदृष्टयः कर्तव्याः॥

षष्ठे, उपासने आसनावश्यकताधिकरणे सूत्राणि
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2279”/><w:tab w:val=“center” w:pos=“3835”/></w:tabs><w:ind w:firstLine=“720”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>षष्ठाधिकरणमारचयति –
“आसीनेनैवोपासितव्यम्” इति नास्ति नियमः, मानसव्यापारं प्रति देहस्थितिविशेषस्यानुपयुक्तत्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- परिशेषा.दासनं नियम्यते। तथाहि- न ताव.च्छयानेनोपासितुं शक्यम्, अकस्मा.न्निद्रयाऽभिभूतेः सम्भवात्। नाप्युत्थितेन गच्छता वा, देहधारणमार्गनिश्चयादिव्यापारेण चित्तस्य विक्षिप्तत्वात्। अत आसीनेनैवोपासितव्यम्॥

“ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि” इति दिङ्नियमः। “प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत” इति देशनियमः। “अथ यदपराह्णे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति” इति कालनियमः। तदेत.न्नियमत्रयं यथा कर्मणि दृश्यते, तथोपासनेऽपि द्रष्टव्यम्। वैदिकत्वस्याविशेषात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ऐकाग्र्यं हि ध्यानस्य प्रधानं साधनम्। न च- तस्य दिगादिनियन्त्या कश्चि.दतिशयो विद्यते। अतो नास्ति नियमः।
अत एव श्रुति.र्योगाभ्यासाय प्रदेशं निर्दिश्यन्ती “मनोनुकूले” इत्येवाह। “यस्मिन्देशे सौमनस्यं, तत्रैव मनो युञ्ज्यात्, नतु शास्त्रेण नियमितः कश्चि.द्देशोऽस्ति” इत्यर्थः। “समे शुचौ शर्करा-वह्नि-वालुकाविवर्जिते” इति योगाभ्यासाय देशविशेषः श्रूयते- इति चेत्। सत्यम्। दृष्टसौकर्यार्थं तु तत्- इति वाक्यशेषे मनोनुकूलत्वविशेषणा.न्निश्चीयते। तस्मात्- नास्ति दिगादिनियमः॥

विजातीयप्रत्ययेनानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहः उपास्तिशब्दार्थः। स च कियताऽपि कालेन सम्पद्यते। अतो यावदिच्छ.मावृत्तिः, न त्वामरणम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- भाविजन्मनः प्रयोजकोऽन्त्यप्रत्ययः आमरण.मावृत्ति.मन्तरेण न सुलभः। अत एव स्मृतिः- “सदा तद्भावभावितः” इत्याह।
कथं तर्हि- ज्योतिष्टोमादिकर्मणा स्वर्गं गच्छतोऽन्त्यप्रत्ययः। “कर्मजन्यापूर्ववशात्” इति ब्रूमः। उपासनेऽप्यपूर्व.मस्ति- इति चेत् बाढम्। नैतावता निरन्तरावृत्तिलक्षणो दृष्टोपायः परित्याज्यो भवति। अन्यथा सर्वस्य सुखदुःखादेः अपूर्वजन्यत्वेन भोजनाद्यर्थो दृष्टः प्रयत्नः परित्यज्येत। ततो दृष्टार्थोपायत्वा.दामरण.मावर्तनं कर्तव्यम्॥
यद्यपि- एतान्यष्टावधिकरणानि साधनविचारत्वात्, पेर्वाध्याये योग्यानि, तथाऽपि फलप्रत्यासन्नसाधनत्वत् फलाध्याये विचारितानि॥
तदधिगमाधिकपणम्
नवमे ज्ञानिनः पापलेपनिराकरणाधिकरणे सूत्रम्

ज्ञानिनः पापलेपोऽस्ति नास्ति वाऽनुपभोगतः॥
अकर्त्रात्मधिया वस्तु-महिम्नैव न लिप्यते॥
“नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि” इति पापाविनाशस्य सर्वशास्त्रप्रसिद्धत्वात् ब्रह्मज्ञानिनोऽप्यस्ति पापलेपः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- तत्र ताव.न्निर्गुणब्रह्मात्मतत्त्वविदः पापलेपशङ्काऽपि नोदेति। “नाकार्षम्, न करोमि न करिष्यामि”, इति कालत्रयेपि अकर्तृब्रह्मस्वरूपत्वेन निश्चितत्वात्। न ह्यकर्तुर्लेपं मन्दाः अपि शङ्कन्ते।
नापि सगुणब्रह्मविदो लेपोऽस्ति, अश्लेषविनाशयोः श्रुतत्वात्। ब्रह्मसाक्षात्कारा.दूर्ध्वं देहेन्द्रियव्यवहारवशा.त्सम्भावितस्य पापस्याश्लेषः श्रूयते। तद्यथा- “यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते, एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते” इति। साक्षात्कारात्पूर्वन्तु, इह जन्मनि जन्मान्तरेषु च सञ्चितस्य पापसङ्घातस्य विनाशः श्रूयते- “तद्यथेषीका.तूल.मग्नौ प्रोतं प्रदूयेत, एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते” इति। “नाभुक्तम्”- इत्यादि शास्त्रं तु, सगुण-निर्गुण-ब्रह्मज्ञानरहितविषयम्। तस्मात्- नास्ति ज्ञानिनः पापलेपः॥

मा भूत्पापलेपः। पुण्यलेपस्तु विद्यते, पुण्यस्य श्रौतत्वेन श्रौतब्रह्मज्ञानेन समं विरोधाभावात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- अकर्त्रात्मवस्तुसामर्थ्यात्, पापवत्पुण्येनापि न लिप्यते। सगुणज्ञानिनस्तु, उपासनव्यतिरिक्तं काम्यं पुण्यं पापव.दधमजन्महेतुत्वात् पापसम.मेवेति मत्वा, पापत्वेनैव दहरविद्यावाक्यशेषे श्रुतिः परामृशति- “सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते” इति। अस्याय.मर्थः- “सुकृतं दुष्कृतं तत्फलं च पूर्ववाक्ये यद्य.दनुक्रान्तम्, ते सर्वे पाप्मानोऽस्मा.दुपासका.न्निवर्तन्ते” इति।
किञ्च- “उभे उ हैवैष एते तरति” इति श्रुतिः, पुण्यपापयो.रुभयो.र्ज्ञानिनां तरणं सममेव ब्रूते। तस्मात्- पापव.त्पुण्येनापि न लिप्यते॥

ज्ञानात्पूर्वं सञ्चिते पुण्यपापे द्विविधे- आरब्धे, अनारब्धे च। तयो.र्द्विविधयो.रप्यकर्तृत्व.मात्मनः समानम्, तद्बोधश्च समः। ततः- अनारब्धव.दारब्धयोरपि ज्ञानोदयसमये एव विनाशः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः। श्रुति-अनुभव-युक्तिभ्यः आरब्धयोरविनाशो गम्यते। “तस्य तावदेव चिरं- यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये” इति श्रुतिः।
अस्या अयमर्थः- “तस्य तत्त्वविदो मुक्तिर्विलम्बमानाऽपि नात्यन्तं विलम्बते। किन्तु गर्भाधानकाले क्लृप्तस्यायुषः क्षयाभावेन यावद्देहः प्राणैर्न विमोक्ष्यते, तावदेव विलम्बते। अथ देहप्राणवियोगे सति ब्रह्म सम्पद्यते” इति।
यथाऽनया श्रुत्या तत्त्वविदोऽप्यादेहपातं संसारोऽङ्गीकृतः, तथा विद्वदनुभवोऽप्यस्मि.न्नर्थे स्फुटः। युक्ति.श्चोच्यते- यथा लोके तूणनिष्ठेषु बाणेषु, धानुष्कस्य स्वीकारपरित्यागयोः स्वातन्त्र्येऽपि, मुक्ते बाणे स्वातन्त्र्यं न दृश्यते, स तु बाणो वेगे क्षीणे स्वयं पतति। एवं कुलाल-चक्रभ्रमण.मुदाहर्तव्यम्।
तथा दार्ष्टान्तिकब्रह्मज्ञानस्यापि, अनारब्धकर्मनाशकत्वे स्वातन्त्र्यमस्तु, न त्वारब्धे कर्मणि, आरब्धस्य प्रवृत्तिफलत्वात्। यद्येतैः श्रुत्यादिभिः आरब्धस्थिति.र्नाभ्युपगम्यते, तदा उपदेष्टु.रभावा.द्विद्यासम्प्रदायः उच्छिद्येत। न तावत्- अविद्वा.नुपदेष्टा- इति वक्तुं शक्यम्। विद्वांस्तु वेदनसमये एव मुच्यत इति को नामोपदेष्टा सम्भवति। तस्मात्- नारब्धयो.र्नाशः॥

ज्ञानात्पूर्वमिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुष्ठितं यदग्निहोत्रादि नित्यं कर्म, तस्यापि काम्यकर्मव.दकर्त्रात्मवस्तुबोधमहिम्ना नाशोऽभ्युपेयः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- द्वा.वंशौ नित्यकर्मणः- एकोंऽशः प्राधान्येन चित्तशुद्धिप्रदः, अपरोंऽशोऽनुषङ्गेण स्वर्गादिफलप्रदः। तस्य नाशोऽस्तु नाम।
चित्तशुद्धिप्रदस्य तु विद्याया.मुपयुक्तत्वात् न नाशो वर्णयितुं शक्यः। न हि लोके भोगेनोपक्षीणं व्रीह्यादिकं नष्टं मन्यन्ते। यत्तु ज्ञानादूर्ध्वं नित्यं कर्म, तस्य काम्यव.दश्लेषः॥

विद्यासाधनं नित्यकर्म द्विविधं सम्भाव्यते- अङ्गावबद्धोपास्तिसहितम्, तद्रहितं च। तत्र- सोपासनस्य कर्मणः प्रशस्तत्वा.त्तदेव विद्यासाधनम्, न तूपास्तिरहितम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “यदेव विद्यया करोति- तदेव वीर्यवत्तरं भवति” इति श्रुतिः, “सोपासनस्य कर्मणोऽतिशयेन वीर्यमस्ति” इति वदन्ती, निरुपासनस्यापि वीर्यमात्र.मभ्यनुजानाति। अन्यथा तरप्-प्रत्ययानुपपत्तेः। तस्मात्- सोपासन-निरुपासनयो.स्तारतम्येन विद्यासाधनत्वम्॥

अधिकारिपुरुषाणां मुक्ति.र्नास्ति, प्रारब्धभोगाय बहुषु जन्मसु स्वीकृतेषु, तत्र पूर्वार्जितविद्यायां यत्कर्म क्रियते, तस्य फलप्रदत्वे सति, उत्तरोत्तरजन्मपरम्पराया अवश्यम्भावित्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- आरब्धं कर्म, स्वफले सुखदुःखे भोजयेत्, तदर्थमेव प्रवृत्तत्वात्। न हि विद्यालोपार्थं किंचित्कर्म पूर्व.मनुष्ठितम्, येन कर्मवशा.द्विद्यालोपः आशङ्क्येत।
न च- मरण.व्यवधानमात्रेण विद्यालोपः, सुषुप्तिव्यवधानेन तल्लोपादर्शनात्। अतो विद्यया.मवस्थितायां, बहुभिरपि क्रियमाणैः कर्मभि.रश्लेषात्- अस्त्यधिकारिणां मुक्तिः॥
यद्यप्येतद्गुणोपसंहारपादे निर्णीतम्, तथाऽपि तस्यैवाक्षेपसमाधाने- इत्यनवद्यम्॥
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः
प्रथमे वागादीनां मनसि वृत्तिलयाधिकरणे सूत्रे

उत्क्रान्तिक्रम.श्छान्दोग्ये श्रूयते- “अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम्” इति। तत्र म्रियमाणस्य पुरुषस्य वागादीनि दशेन्द्रियाणि, मनसि लीयन्ते। स च लयः किं स्वरूपेण, वृत्त्या वा? इति संशये सति, “वाङ्मनसि” इति श्रुतौ वृत्तिशब्दाश्रवणात्, स्वरूपलयः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- मनसो वागादिकं प्रति अनुपादानत्वात्, “उपादाने एव कार्यस्य स्वरूपलयः” इति मृद्घटादौ व्याप्तिदर्शनात्, न वागादीनां स्वरूपेण लयः। वृत्तिस्त्वनुपादानेऽपि लय.मर्हति।
जलमध्ये अङ्गारेषु प्रक्षिप्तेषु, दाहप्रकाशात्मिकायाः वह्निवृत्तेः अनुपादाने जले लयदर्शनात्। श्रुतौ तु वाक्शब्देन वृत्तिर्लक्ष्यते। वृत्तिवृत्तिमतो.रभेदोपचारात्- वागादीनां मनसि वृत्तिलयः॥