साधनम्

प्रथमे पुरुषार्थाधिकरणे- आत्मज्ञानस्य स्वतन्त्रताधिकरणे सूत्राणि
आत्मनो देहादिव्यतिरेकज्ञान.मन्तरेण परलोकगामित्वानिश्चयात्, ज्योतिष्टोमादिप्रवृत्तिरेव न स्यादिति, क्रतुषु प्रवर्तकत्वेन, औपनिषदम् आत्मतत्त्वज्ञानं कर्माङ्गम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- द्विविधं देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानम्- परलोकगामि.कर्त्रात्मविज्ञान.मेकम्, द्वितीयं ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं चेति।
तत्र- कर्त्रात्मज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेऽपि नाद्वैतब्रह्मतत्त्वज्ञानं प्रवर्तकम्। प्रत्युत- क्रियाकारक.फलनिषेधेन निवर्तकमेव।
ननु तत्त्वविदामपि जनकादीनां कर्मप्रवृत्तिलक्षणः आचारो दृश्यते। बाढम्। लोकसंग्रहार्थ.मय.माचारः स्यात्। यदि तत्त्वविदामपि मुक्तये कर्माण्यनुष्ठेयानि स्युः, कथं तर्हि प्रजादिवैयर्थ्यश्रुति.रुपपद्यते?
“किं प्रजया करिष्यामो, येषां नोऽय.मात्माऽयं लोकः” इति, आत्मतत्त्वस्वरूपस्य लोकस्यापरोक्षत्वे सति, अनात्मलोकसाधनभूतायाः प्रजायाः वैयर्थ्यं श्रूयते।
एवं “किमर्था वयमध्येष्यामहे, किमर्था वयं यक्ष्यामहे” इत्याद्युदाहरणीयम्। तस्मात्- आत्मतत्त्वज्ञानं स्वतन्त्रं पुरुषार्थसाधनम्, न तु कर्माङ्गम्॥

द्वितीये परामर्शाधिकरणे- संन्यासिन एव ब्रह्मनिष्ठताधिकरणे सूत्राणि
पूर्वाधिकरणे- स्वतन्त्र.मात्मविज्ञानम्- इत्युक्तम्। तस्य चात्मविज्ञानस्य ऊर्ध्वरेतस्स्वाश्रमेषु सुलभत्वा.दाश्रमसद्भाव.श्चिन्त्यते।
तत्र- नास्त्यूर्ध्वरेताः- इति प्राप्तम्। कुतः? विध्यभावात्। छान्दोग्ये- “त्रयो धर्मस्कन्धाः यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमः, तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः” इत्यत्र यज्ञाद्युपलक्षित.गार्हस्थ्यस्य, तपश्शब्दलक्षित.वानप्रस्थत्वस्य, नैष्ठिकब्रह्मचर्यस्य परामर्शमात्रं गम्यते, न तु विधि.रुपलभ्यते।
न च- अपूर्वार्थत्वेन विधिः कल्पयितुं शक्यः, “वीरहा वा एष देवानां योऽग्नि.मुद्वासयते” इत्यग्न्युद्वासनलक्षितस्य गार्हस्थ्यपरित्यागस्य, निन्दितत्वात्। “चत्वार आश्रमाः”- इति स्मृतिस्तु, गार्हस्थ्यधर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषया भविष्यति। न ह्यन्धस्याज्यावेक्षणोपेते कर्मण्यधिकारोऽस्ति। नापि पङ्गो.र्विष्णुक्रमाद्युपेते कर्मण्यधिकारः। तस्मात्- चक्षुरादिपाटवयुक्तस्य, आत्मज्ञानोपयुक्त ऊर्ध्वरेता आश्रमो नास्ति। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- अस्त्यूर्ध्वरेता आश्रमः। विध्यश्रवणेऽपि, अपूर्वार्थत्वेन विधेः कल्पयितुं शक्यत्वात्। न च- वीरघातदोषः, उत्सन्नाग्नि.गृहस्थविषयत्वा.द्वीरहत्यायाः। यत्तु- अन्धादिविषयत्वं स्मृते.रुक्तम्। तदसत्, “अथ पुनरव्रती व्रती वा, स्नातकोऽस्नातको वा, उत्सन्नाग्नि.रनग्निको वा, यदहरेव विरजेत्, तदहरेव प्रव्रजेत्” इति गार्हस्थ्यानधिकृतानां पृथक्संन्यासविधानात्।
न च- चक्षुरादिपाटववता.माश्रमान्तरविधिः कल्पनीयः, जाबालश्रुतौ प्रत्यक्षविध्युपलम्भात्। “ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत्, गृहा.द्वनी भूत्वा, प्रव्रजेत्” इति। तस्मात्- अस्त्याश्रमान्तरम्॥

“त्रयो धर्मस्कन्धाः” इत्यत्राश्रमानधिकृत्य, “सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति” इत्याश्रमानुष्ठायिनां पुण्यलोक.मभिधाय, “ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति” इति मोक्षसाधनत्वेन ब्रह्मनिष्ठा प्रतिपाद्यते। सेयं ब्रह्मनिष्ठा पुण्यलोककामिनः आश्रमिणोऽपि सम्भाव्यते। आश्रमकर्माण्यनुष्ठाय, यथावकाशं ब्रह्मनिष्ठायाः सुकरत्वात्। नहि “लोककामी ब्रह्म न जानीयात्” इति निषेधोऽस्ति। तस्मात्- अस्ति सर्वस्याश्रमिणो ब्रह्मनिष्ठा। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ब्रह्मनिष्ठा नाम सर्वव्यापारपरित्यागेनान्यचित्ततया ब्रह्मणि समाप्तिः। न चासौ कर्मशूरे सम्भवति, कर्मानुष्ठान-त्यागयोः परस्परं विरोधात्। तस्मात्- कर्मत्यागिन एव ब्रह्मनिष्ठा॥

उद्गीथावयवस्य ओङ्कारस्य रसतमत्वादयो गुणाः श्रूयन्ते- “स एष रसानां रसतमः परमः” इत्यादिना। तद्रसतमत्वादिकम् ओङ्काकारस्य स्तुतिः, न तु ध्यातव्यम्। यथा इयमेव जुहू.रादित्यः, कूर्मः स्वर्लोकः- इत्यादौ कर्माङ्गभूतानां जुह्वादीना.मादित्यादिरूपेण स्तुतिः, तथा रसतमत्वादिगुणै.रोंकारस्य स्तुतिः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- विषमो दृष्टान्तः। “जुहू.रादित्यः” इत्यादिकं जुहूविधिप्रकरणे पठितत्वात् स्तोत्र.मस्तु। रसतमत्वादिकं तु, उपनिषदि पठितत्वेन कर्मप्रकरणपठित-उद्गीथविधिवाक्येन एकवाक्यत्वाभावात्, न स्तावकम्।
किन्तु “ओमित्येतदक्षर.मुद्गीथ.मुपासीत” इति सन्निहितेन विधिना एकवाक्यत्वा.द्रसतमत्वादिकं ध्यातव्यम्॥

“अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः”- “जनको ह वैदेह आसांचक्रे” इत्यादिक.मुपनिषदि श्रूयमाण.माख्यानं पारिप्लवार्थं भवितुमर्हति। अश्वमेधयागे रात्रिषु राजानं सकुटुम्ब.मुपवेश्य, तस्याग्रे वैदिका.न्युपाख्यानानि अध्वर्युणा वक्तव्यानि। तदिदं पारिप्लवाख्यं कर्म “पारिप्लव.माचक्षति” इति वाक्येन विहितम्। तदर्थत्वे सति, औपनिष.दाख्याना.न्यनुष्ठानायोपयुज्येरन्। ज्यायोऽनुष्ठानं विद्यास्तुतेः। तस्मात्पारिप्लवार्थम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- प्रथमेऽहनि- “मनु.र्वैवस्वतो राजा,” द्वितीयेऽहनि- “यमो वैवस्वतो राजा,” इत्याद्याख्यानानां पारिप्लवार्थानां विशेषितत्वा.दौपनिषदाना.माख्यानानां तच्छेषत्वं न सम्भवति। सन्निहित.विद्यास्तावकत्वे तु, विद्यावाक्यै.रेकवाक्यता लक्ष्यते। तस्मात्- विद्यास्तावक.माख्यानम्॥ (न तु पारिप्लवकर्माङ्गम्)

पञ्चमाधिकरणमारचययति –
विमतो ब्रह्मतत्त्वावबोधः स्वफलप्रदाने स्वाङ्गभूतकर्मापेक्षः, अङ्गित्वात्, प्रयाजापेक्ष.दर्शपूर्णमासवत्। यद्यपि प्रथमाधिकरणे विद्यायाः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वप्रतिपादनेन कर्माङ्गत्वं निवारितम्, तथाऽप्यङ्गित्वं न निवारितम्। अतो नासिद्धो हेतुः। अतः कर्माङ्गापेक्षो बोधः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- विमतं ब्रह्मज्ञानं स्वविरोधि.निवर्त्यनिवर्तनेऽन्यापेक्षं न भवति, प्रकाशत्वात्, दीपवत्, घटज्ञानवच्च।
यत्तु- अङ्गित्व.मुक्तम्, तत्र कर्मणः कीदृश.मङ्गत्व.मभिप्रेतम्? किं प्रयाजादिव.त्फलोपकार्यङ्गत्वम्? उत- अवघातादिव.त्स्वरूपोपकार्यङ्गत्वम्?
नाद्यः, मुक्तेः कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वप्रसक्तेः।
द्वितीये- साध्यविकलो दृष्टान्तः, अवघातादौ प्रयाजादीनाम् इव, स्वरूपोपकार्यङ्गत्वाभावात्। तस्मात्- उत्पन्ना विद्या, स्वफलदाने कर्माणि नापेक्षते॥

ब्रह्मविद्या स्वफले यथा कर्माणि नापेक्षते, तथा स्वोत्पत्तावपि। अन्यथा- क्वचि.दपेक्षते, क्वचि.न्नापेक्षते- इत्यर्धजरतीयन्यायः प्रसज्येत। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- नार्धजरतीयत्वदोषोऽत्रास्ति, योग्यतावशेन एकस्यैव कार्यविशेषेषु, अपेक्षानपेक्षयोरुपपत्तेः। यथा लाङ्गल.वहनेऽनपेक्षितोऽप्यश्वः, रथवहनेऽपेक्ष्यते, तद्वत्।
न च विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मापेक्षायां प्रमाणाभावः, “तमेवं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन” इति प्रवृत्तिरूपाणां वेदानुवचनादीनां, विविदिषोत्पादनद्वारा बहिरङ्गसाधनत्वावगमात्।
“शान्तो दान्त उपरत.स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति” इति निवृत्तिरूपाणां शमदमादीनां विद्योत्पत्तिकालेऽपि, अनुवर्तमानतयाऽन्तरङ्गसाधनत्वावगमात्। तस्मात्- यज्ञादीनि शमादीनि च, विद्या स्वोत्पत्ता.वपेक्षते॥

सप्तमे, आपदि सर्वान्नभोजनानुज्ञाधिकरणे सूत्राणि
प्राणविद्यायां श्रूयते- “न ह वा एवंविदि किञ्चनानन्नं भवति” इति। “प्राणोपासकेन भोक्तु.मयोग्यं न किञ्चिदस्ति” इत्यर्थः। तत्र सर्वान्नभोजनस्य मानान्तरेणाप्राप्तत्वात्, प्राणोपासकस्य तद्विधीयते। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “यदिदं किंचाश्वभ्य आकृमिभ्य आकीटपतङ्गेभ्यः, तत्तेऽन्नम्” इति श्वादि भोज्य.मन्न.मुपासकस्य भोज्यतया विधेयम्, न च तद्विधातुं शक्यम्, यतो भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं सर्वान्नाशनविधौ बाध्येत।
तस्मात्- आपदि यावता प्राणरक्षा भवति, तावन्मात्रं निषिद्धान्न.मप्यनुज्ञायते। अत एव चाक्रायणो मुनिः प्राणात्यये प्राप्ते पर्युषितान् गज-तत्पालकोच्छिष्टा.न्कुल्माषान् भक्षयित्वा शूद्रभाण्डस्थ.मुदकं न पपौ। तत्रोभयत्र कारणं चावोचत्- “न वा अजीविष्य.मिमा.नखादन्” इति, “कामो म उदपानम्” इति च। तस्मात्- आपदि सर्वान्नभक्षण.मभ्यनुज्ञातम्॥

अष्टमे यज्ञादीना.माश्रमविद्योभयहेतुत्वाधिकरणे सूत्राणि
यानि यज्ञादीनि विद्याहेतुत्वेन विविदिषावाक्ये विहितानि, तान्येवाश्रमधर्मत्वेन पूर्वकाण्डे विहितानि। तेषां प्रयोजनद्वैविध्यात्, द्विरनुष्ठानम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- यथा श्रद्धार्थभोजनेन तृप्तिः, नान्तरीयकतया सिध्यति, तथा विद्यार्थ.मनुष्ठितैः कर्मभि.राश्रमधर्मः सिध्यतु। न च- विद्याहेतूनां काम्यत्वात्, आश्रमधर्माणां च नित्यत्वात्, सकृत्प्रयोगे नित्यानित्यसंयोगविरोधः- इति वाच्यम्। वचनद्वयबलेन, एकस्य कर्मणः आकारद्वयोपपत्तेः। यथा- “खादिरो यूपो भवति, खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत” इत्यत्र वचनद्वयबलेन, एकस्य नित्यत्वं काम्यत्वं च तद्वत्। तस्मात्- उभयविधानां यज्ञादीनां सकृदेव प्रयोगः॥

नवमे, अनाश्रमिणोऽपि ब्रह्मज्ञानाधिकरणे सूत्राणि
पूर्वाश्रमं परिसमाप्य, केनापि कारणेन उत्तर.माश्रम.मप्रतिपन्नोऽनाश्रमी। स्नातक.विधुरादिः। तस्य तत्त्वज्ञानं न सम्भाव्यते, बुद्धिशुद्धिहेतोः, आश्रमित्वस्याभावात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- सम्भवत्यनाश्रमिणोऽपि ज्ञानम्। आश्रमनिरपेक्षस्य जपादे.र्बुद्धिशुद्धिहेतुत्वात्। “जप्येनैव तु संसिध्ये.द्ब्राह्मणो नात्र संशयः” इति स्मृतेः। श्रुतश्च संवर्गविद्याया.मधिकारोऽनाश्रमिणो विवाहार्थिनो रैक्वस्य। एव.माश्रमरहिता गार्ग्यादय उदाहार्याः। न च- एवं सत्याश्रम.वैयर्थ्यम्, शुद्ध्यतिशयहेतुत्वात्। तस्मात्- अनाश्रमिणोऽपि सम्भवत्येव ज्ञानम्॥

“ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भवेत्, गृहा.द्वनी भूत्वा प्रव्रजेत्” इत्याश्रमाणा.मारोहो यथा इच्छाधीनो भवति, तथा “पारिव्राज्या.द्वनस्थः” इत्याद्यवरोहोऽपि क्वचि.द्रागवशात्, क्वचित्पूर्वाश्रम.धर्मश्रद्धावशाच्च युक्तः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- रागस्तावत्, मिथ्याज्ञानमूलत्वा.दतिनिषिद्धः। न च पूर्वाश्रमधर्मे श्रद्धा युज्यते, उत्तराश्रमिणं प्रति अविहितत्वेन धर्मत्वाभावात्।
न हि- यो येनानुष्ठातुं शक्यते श्रद्धीयते च, स तस्य धर्मो भवति।
किं तर्हि? यो यं प्रति विहितः, स तस्य धर्मः।
किञ्च “ततो न पुन.रेयात्” इत्यवरोहनिषेधेनारोहो नियम्यते। न चारोहव.दवरोहेऽपि शिष्टाचारो विद्यते। तस्मात्- नास्त्यवरोहः॥

नैष्ठिकब्रह्मचर्या.दुर्ध्वरेतस्त्वं प्राप्तस्य, पुनः स्त्रीसङ्गेन भ्रष्टस्य प्रायश्चितं नास्ति।
आरूढो नैष्ठिकं धर्मं यस्तु प्रच्यवते पुनः।
प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा।।
इति प्रायश्चित्तादर्शनवचनात्। “अथ यो ब्रह्मचारी स्त्रीमुपेयात्, गर्दभं पशु.मालभेत” इत्यस्ति प्रायश्चितम्- तन्न, तस्य व्रतिविषयत्वात्। उपकुर्वाणकाख्यो यो वेदाध्ययनाङ्गत्वेन ब्रह्मचर्यव्रत.मनुतिष्ठति, तद्विषय.मिदं प्रायश्चित्तवचनम्। तस्मात्- ऊर्ध्वरेतस्त्वा.द्भ्रष्टस्य नास्ति प्रायश्चितम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- यथा उपकुर्वाणकस्य मधुमांसभक्षण.मुपपातकमिति प्रायश्चित्तं पुनःसंस्कारो विद्यते, तद्व.दूर्ध्वरेतसोऽपि गुरुदारादिभ्योऽन्यत्र प्रवृत्ति.रुपपातकमेव, न तु महापातकम्। ततः प्रायश्चित्तात्, पुनस्संस्काराच्च शुद्धिर्भवति।
यदि महापातकेष्वपरिगणितत्वेन उपपातकत्व.माश्रित्य प्रायश्चित्त.मुच्येत, तर्ह्यदर्शनवाक्यस्य का गतिः- इति चेत्। “यत्नपरं तद्वाक्यम्” इति ब्रूमः। अत एव “प्रायश्चित्तं न पश्यामि” इत्याह , न तु “नास्ति” इति। प्रायश्चित्तं तु गर्दभपशुरेव, ब्रह्मचारित्वस्य समानत्वात्।
तथा- वनस्थपरिव्राजकयो.रपि भ्रंशे प्रायश्चित्तं स्मर्यते- “वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा महाकक्षं वर्धयेत्।” “भिक्षु.र्वनस्थव.त्सोमवृद्धिवर्जम्”- इति कक्षवृद्धि.र्वनवासः। सोमवृद्धिरपि स एव॥

पूर्वोक्तप्रायश्चित्तापादितशुद्ध्यन्यथानुपपत्त्या, कृतप्रायश्चित्तस्य शिष्टैस्सह व्यवहारोऽस्ति। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- आमुष्मिकशुद्धिसद्भावेऽपि, प्रायश्चित्तादर्शनवचनात् ऐहिकशुद्ध्यभावा.च्छिष्टै.रेष न व्यवहार्यः॥

त्रयोदशे, ऋत्विक्कृताङ्गध्यानस्य स्वामिगामित्वाधिकरणे सूत्राणि
अङ्गावबद्धेषूपासनेषु यजमान एवानुष्ठाता, नर्त्विजः, ध्यातुः फलश्रवणात्। फलं तु यजमानस्यैवोचितं, स्वामित्वात्। तस्मात्- फलिनो यजमानस्यैव ध्यातृत्वम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “एवंवि.दुद्गाता ब्रूयात्” इति वाक्यशेषे उद्गातु.रुपासकत्वं स्पष्टं श्रूयते। युक्तं चैतत्- ऋत्विजामशेषकर्मानुष्ठानाय यजमानेन क्रीतत्वात्। तस्मात्- ऋत्विग्भिः कृतं, यजमानेनैव कृतमिति, फलित्वोपपत्ते.रुपासन.मृत्विजां कर्म॥

चतुर्दशे मौनस्य विधेयत्वाधिकरणे सूत्राणि
अविधेयं विधेयं वा मौनं तन्न विधीयते॥
निरन्तरज्ञाननिष्ठा मौनं पाण्डित्यतः पृथक्॥
कहोलब्राह्मणे श्रूयते- “तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य, बाल्येन तिष्ठासेत्, बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः” इति। अस्यायमर्थः- यस्माद्ब्रह्मभावः परमपुरुषार्थः, तस्माद्ब्रह्म बुभूषु.रुपनिषत्तात्पर्यनिर्णयरूपं पाण्डित्यं (निर्विद्य) निश्शेषेण संपाद्य, बालव.न्नीरागद्वेषत्वेन युक्तः, असंभावनानिराकरणाय युक्ती.रनुचिन्तयन्, अवस्थातुमिच्छेत्। ततः पाण्डित्यबाल्ये (निर्विद्य) निश्शेषेण संपाद्य, अथ मुनिः- इति।
तत्र- “भवेत्” इति विध्यश्रवणात्, मुनित्वं न विधेयम्। नच- विधिः कल्पयितुं शक्यः, पाण्डित्यशब्देन प्राप्तस्य मौनस्यापूर्वार्थत्वाभावात्। पण्डितस्य विदुषो भावः पाण्डित्यम्- इति ज्ञानवाचकोऽयं शब्दः। तथा मुनिशब्दोऽपि, “मन ज्ञाने” इत्यस्माद्धातो.स्तन्निष्पत्तेः। तस्मात्- प्राप्तस्य मोनस्य नैव विधिकल्पनम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- पूर्वोक्तस्य पाण्डित्यस्य पुन.र्मुनिशब्देनाभिधाने प्रयोजनाभावात्, निरन्तरज्ञाननिष्ठाऽपूर्वार्थो मुनिशब्देन विवक्षितः। ततः “तिष्ठासेत्” इति पदानुवृत्त्या विधिर्लभ्यते।
अस्ति च ज्ञाननैरन्तर्येण प्रयोजनम्, प्रबलभेदवासना.वासितस्य तन्निवृत्त्यर्थत्वात्। तस्मात्- निदिध्यासनात्मकं मौनं विधेयम्॥

“बाल्येन तिष्ठासेत्” इत्यत्र- बालस्य भावो बाल्यम्- इति प्रसिद्ध्या वयो भवेत्। अथ- तस्य विध्यनर्हत्वम्? तर्हि- बालस्य कर्म- इति व्युत्पत्त्या कामचारादिक.मस्तु। सर्वथा धीशुद्धि.र्न बाल्यम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- पाण्डित्यमौनाख्ययोः श्रवणनिदिध्यासनयो.र्मध्ये, मननं विधेयत्वेन श्रुत्या विवक्षितम्। तस्य च भावशुद्धि.रुपयुक्ता, राग-द्वेष-माना-पमानादि.दोषग्रस्तत्वेन बहिःप्रवृत्ति.मपरित्यज्य मन्तु.मशक्यत्वात्।
बालस्य कर्म- इति व्युत्पत्तिस्तु यथेच्छाचारे, भावशुद्धौ च समाना। वयः-कामचारौ तु मननस्यात्यन्त.मनुपयुक्तौ। प्रत्युत विरोधिनौ, मूढस्य बहिःप्रवृत्तस्य वा मनसो मननविनाशकत्वात्। तस्मात्- भावशुद्धिरेव बाल्यम्, नेतर.दुभयम्॥

श्रवण-मनन-निदिध्यासने.ष्वनुष्ठीयमानेषु- अस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानं जायते- इति नियम्यते। न तु- इह वा, जन्मान्तरे वा- इति कालविकल्पः। कुतः? श्रवणादिषु प्रवर्तमानस्य पुरुषस्य, ज्ञानेच्छाया ऐहिकज्ञानोत्पत्तिविषयत्वात्। “इहैव मे विद्या जायताम्” इत्यभिसन्धाय पुरुषः प्रवर्तते। न च- अदृष्टफलानां यज्ञादीनां तत्साधकत्वेन स्वर्गवत्, जन्मान्तरे ज्ञानोत्पत्तिः शङ्कनीया, श्रवणादिप्रवृत्तेः प्रागेव विविदिषा.मुत्पाद्य यज्ञादीनां चरितार्थत्वात्।
तस्मात्- ऐहिकत्वेन ज्ञानोत्पत्ति.र्नियम्यते। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- असति प्रतिबन्धे, ज्ञान.मिहैव सम्भवति, सति तु प्रतिबन्धेऽत्रानुष्ठितैः श्रवणादिभि.र्जन्मान्तरे ज्ञान.मुत्पद्यते। प्रतिबन्धश्च बहुविधः श्रूयते –
“श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यन्न विद्युः।
आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः” इति।
न च- पूर्वजन्मानुष्ठितैः श्रवणादिभि.र्जन्मान्तरे ज्ञानोत्पत्तिर्न दृष्टचरी, वामदेवस्य गर्भे एवावस्थितस्य ज्ञानोत्पत्तिश्रवणात्। “गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एव.मुवाच” इति श्रुतेः। तस्मात्- इह वा, जन्मान्तरे वा ज्ञानोत्पत्तिः॥

मुक्ति.स्सातिशया नो वा फलत्वा.द्ब्रह्मलोकवत्॥
ब्रह्मैव मुक्तिर्न ब्रह्म क्वचि.त्सातिशयं श्रुतम्॥
यथा ब्रह्मलोकाख्यं फलं सालोक्य-सारूप्य-सामीप्य-सार्ष्टिभेदेन चतुर्विधम्, तथा मुक्तिरपि फलत्वाविशेषा.त्सातिशया। तत्र सार्ष्टि.र्नाम चतुर्मुखेन समानैश्वर्यत्वम्। यथा वा- “कर्मभूयस्त्वा.त्फलभूयस्त्वम्” इति न्यायेन स्वर्गो बहुविधः। तथैव मुक्तिरपि फलत्वाविशेषा.त्सातिशया। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- मुक्ति.र्नाम निजसिद्ध.ब्रह्मस्वरूपमेव, न तु स्वर्गव.दागन्तुकं किञ्चिद्रूपम्- इति वक्ष्यते। ब्रह्म च एकविधित्वेन श्रुतं निर्णीतं च। तस्मात्- चतुर्मुखस्य मनुजस्य वा मुक्ति.रेकविधैव। सालोक्यादिविशेषस्तु जन्यरूपत्वा.दुपासनातारतम्येन सातिशयो भविष्यति। मुक्तिस्तु न तादृशी , इति सिद्धम्॥
अथ चतुर्थोध्यायः
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः