साधनम्

प्रथमे जीवस्य भूतसूक्ष्मवेष्टितस्यैव परलोकगमनागमनाधिकरणे सूत्राणि
पूर्वपादप्रतिपादितप्राणोपाधिको जीवः, शरीरान्तरप्राप्तिवेलायाम् इतो निर्गच्छन् भाविशरीरबीजैः सूक्ष्मभूतैरवेष्टितो गच्छति, पञ्चभूतानां सर्वत्र सुलभत्वेन इतो नयनस्य निरर्थकत्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- भूतमात्रस्य सुलभत्वेऽपि, देहबीजानि न सर्वत्र सुलभानि। तस्मात्- इतो नेतव्यानि। किञ्च जीवोपाधिभूतेन्द्रियाणां भूताधारमन्तरेण परलोकगमनं न सम्भवति, जीवदशायामदर्शनात्।
श्रुतिश्चैवमाह- “पञ्चम्या.माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति” इति। अस्या अयमर्थः- द्युलोक-पर्जन्य-पृथिवी-पुरुष-योषितः पञ्च पदार्था उपासनाया.मग्नित्वेन परिकल्पिताः। तेष्वग्निषु स्वर्गाय गच्छन्पुनरागच्छंश्च जीवः, आहुतित्वेन परिकल्पितः। इष्टापूर्तकारी जीवः, स्वर्गमारुह्य- उपभोगेन कर्मणि क्षीणे, पर्जन्ये पतित्वा, वृष्टिरूपेण भूमिं प्राप्य, अन्नद्वारेण पुरुषं प्राप्य, रेतोद्वारेण योषितं प्रविश्य शरीरं गृह्णाति। ततोऽप्शब्दोपलक्षितानि देहबीजानि पञ्चभूतानि, जीवेन सह द्युलोकादिपञ्चस्थानेषु गत्वा पञ्चमस्थाने शरीरभावं प्राप्य, पुरुषशब्दवाच्यानि भवन्ति- इति। तस्मात्- बीजैर्वेष्टित एव परलोकं गच्छति॥

द्वितीये स्वर्गा.दवरोहतो जीवस्य सानुशयत्वाधिकरणे सूत्राणि
द्वितीयाधिरणमारचयति –
स्वर्गमुपभुज्य ततोऽवरोहन्पुरुषो, निरनुशय इहागच्छति। अनुशयो नाम कर्मशेषः, “जीवमनुशेते” इति व्युत्पत्तेः। न च- स्वर्गादवरोहतोऽनुशयः संभवति, अनुशयफलस्य सर्वस्य तत्रैवोपभुक्तत्वात्। अत एवावरोहविषया श्रुतिः “यावत्सम्पात.मुषित्वाऽथैत.मेवाध्वानं पुनर्निवर्तते” इत्याह।
“सम्पतत्यनेन कर्मणा स्वर्गम्” इति सम्पातः कर्मसमूहः। सम्पात.मनतिक्रम्य यावत्सम्पातं निश्शेषं कर्मफलं भोक्तुं तत्रोषित्वा- इत्यर्थः। तस्मात्- कर्मशेषरहितोऽवरोहति। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- स्वर्गार्थ.मनुष्ठितस्य कर्मणः साकल्येनोपभोगेऽपि अनुपभुक्तानि संचितानि पुण्यपापानि बहून्यस्य विद्यन्ते। अन्यथा- सद्यस्समुत्पन्नस्य बालस्येह जन्मन्यनुष्ठितयोर्धर्माधर्मयोरभावात् सुखदुःखोपभोगो न स्यात्।
यत्त्वत्र कैश्चिदुच्यते- एकस्मिञ्जन्मन्यनुष्ठितः कर्मसमूहः, उत्तरस्मिन्नेव जन्मन्युपभोगेन क्षीयते- इति। तदसत्, इन्द्रादिपदप्रापकाणामश्वमेधादीनाम्, विड्वराहादिदेहप्रापकाणां पापानां च युगपदुपभोगासंभवेन “ऐकभविकः कर्मानुशयः” इति मतस्य विरुद्धत्वात्।
ततश्चैकस्मिन् जन्मन्यनुष्ठितानां मध्ये, कंस्मिश्चिज्ज्योतिष्टोमादिकर्मणि भुक्तेऽपि, कुतो न कर्मान्तराण्यवशिष्येरन्। यावत्संपातशब्दश्च स्वर्गप्रदकर्मविषयः, नत्वितरकर्मविषयः। श्रुतिश्च स्वर्गा.दवरुह्य पञ्चम्यामाहुतौ शरीरं गृह्णतां पुरुषाणां तद्धेत्वोः पुण्यपापयोः सद्भावं दर्शयति- “य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येर.न्ब्राह्मणयोनिं वा, क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा, अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येर.ञ्श्वयोनिं वा, शूकरयोनिं वा चाण्डालयोनिं वा” इति। रमणीयचरणाः सुकृतकर्माणः, कपूयचरणाः पापकर्माणः, “अभ्याशो ह यत्” इत्यव्ययसमुदायस्य क्षिप्रत्वमर्थः। तदेवं- सानुशया अवरोहन्ति- इति स्थितम्॥

तृतीये पापिनां स्वर्गे गत्यभावाधिकरणे सूत्राणि
चन्द्रं याति न वा पापी ते सर्व इति वाक्यतः॥
भोगार्थमेव गमन-माहुति.र्व्यभिचारिणी॥
“ये वै के चास्माल्लोका.त्प्रयन्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति” इति श्रवणात्, चन्द्रलोकाख्ये स्वर्गे पापिनोऽपि गतिरस्ति। यद्यपि- पापिनस्तत्र भोगो न सम्भवति, तथाऽपि पुनरागत्य शरीरग्रहणे पञ्चमाहुतिलाभाय स्वर्गगतिरभ्युपेया। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- भोगार्थमेव हि स्वर्गगमनम्। न पञ्चमाहुतिलाभार्थम्, पञ्चमाहुते.र्व्यभिचारित्वात्। द्रोणादीनां योषिदाहुते.रभावात्, सीतादीनां पुरुषाहुते.रप्यभावात्। “ते सर्वे” इति सर्वश्रुतिस्तु सुकृतिविषया। पापिनां तु यमलोके गतिः श्रुता- “वैवस्वतं संगमनं जनानां, यमं राजानं हविषा दुवस्यत” इति। पापजनैर्गन्तव्यं यमं प्रीणयत- इत्यर्थः। तस्मात्- न पापिनां स्वर्गे गतिः॥

स्वर्गा.दवरोहप्रकार एवं श्रूयते- “अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तते यथेत.माकाशम्, आकाशा.द्वायुम्, वायुर्भूत्वा धूमो भवति, धूमो भूत्वाऽभ्रं भवति, अब्भ्रं भूत्वा मेघो भवति, मेघो भूत्वा प्रवर्षति” इति। यथे.तं यथागतं तथेत्यर्थः। अत्र स्वर्गादवरोहतो जीवस्याकाशादिस्वरूपत्वं भवति, “वायुर्भूत्वा” इति तत्तद्भावप्रतिपत्तेः- श्रुतित्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- अन्यस्यान्यस्वरूपत्वासम्भवात् आकाशप्रतिपत्तिर्नाम आकाशवत्सौक्ष्म्यं रूपं विवक्षितम्। वायुभावो वायुवशता। धूमादिभावो धूमादिभिः सम्पर्कः- इति निर्णयः॥(साक्षात् आकाशरूपं न प्राप्नोति, आकाशस्य सौक्ष्म्यं प्राप्नोति इत्यर्थः)

प्रवर्षणानन्तरं व्रीह्यादिभाव आम्नायते- “त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्ते” इति। प्रागेतस्मा.द्व्रीह्यादिभावात् आकाशादौ विलम्बत्वरयोर्नियामकाभावा.दनियतिः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- व्रीह्यादिभावमभिधाय, अनन्तरम् “अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम्” इति “ व्रीह्यादिभावा.न्निर्गमनं दुश्शकम्” इति ब्रूवती श्रुतिर्व्रीह्यादौ विलम्बनं विशेषयति। ततोऽर्थात्- “पूर्वं परा” इत्यवसीयते॥

षष्ठे स्वर्गादवरोहतां व्रीह्यादौ संश्लेषाधिकरणे सूत्राणि
आकाशादाविव व्रीह्यादौ न संश्लेषमात्रम्। किन्तु- व्रीह्यादिरूपेण मुख्यं जन्म विवक्षितम्, “जायन्ते” इति श्रवणात्। न च- स्वर्गे सुकृतफलमनुभूय अवरोहतः, पापफलरूपस्य स्थावरजन्मनोऽसम्भवः, तद्धेतोः पशुहिंसादेर्विद्यमानत्वात्। तस्मात्- मुख्यं जन्म। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- वैधत्वान्न पशुहिंसादितः पापम्। अतः “जायन्ते” इति श्रुत्या संश्लेषमात्रं विवक्षितम्, न तु मुख्यं जन्म, कर्मव्यापारानभिधानात्। यत्र तु मुख्यं जन्म व्यवस्थितम्, तत्र कर्मव्यापार.मभिधत्ते- “रमणीयचरणाः, कपूयचरणाः” इति। तस्मात्- स्वर्गा.दवरोहतां व्रीह्यादौ संश्लेषमात्रम्- इति स्थितम्॥
तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः