अविरोधः

प्रथम आकाशस्य ब्रह्मजन्यताधिकरणे सूत्राणि
व्योम नित्यं जायते वा हेतुत्रयविवर्जनात्॥
एकज्ञानात्सर्वबुद्धे-र्विभक्तत्वा.ज्जनिश्रुतेः॥
तैत्तिरीयके- “तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः” इति श्रूयते।
तत्र- आकाशं नित्यं, न तु जन्मवत्। कुतः? आकाशोत्पादकस्य समवायि-असमवायि-निमित्ताख्य-कारणत्रितयस्य दुस्सम्पादत्वात्। “संभूतः” इति जनिश्रुतिस्तु सम्प्रतिपन्न.ब्रह्मकार्यवत्, व्योम्नि सत्ताश्रयत्वगुणयोगात् प्रवृत्ता। तस्मात्- अनाद्यन्तं व्योम, न जायते। इति प्राप्ते। (ब्रह्मकार्यवत्- ब्रह्मकार्यमिव)

ब्रूमः- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तावत्, अशेषेषु वेदान्तेषु डिण्डिमः। तच्च व्योम्नो ब्रह्मकार्यत्वे, मृद्घटन्यायेन ब्रह्माव्यतिरेकादुपपादयितुं सुशकं, नान्यथा। किञ्च -“आकाशं जायते, विभक्तत्वात्, घटवत्। न च- अय.मसिद्धो हेतुः, वाय्वादिवैलक्षण्यस्याकाशे प्रसिद्धत्वात्।
न च- ब्रह्मण्यनैकान्तिकत्वं, सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः कस्माच्चिदपि विभक्तत्वस्य दुर्भणत्वात्। जनिश्रुतिश्च उत्पत्तिवादिन्यनुगृहीता भवति।
यत्तु- कारणत्रितयासम्भवः- इत्युक्तम्। तदसत्। आरम्भवादे त्रितयापेक्षायामपि, विवर्तवादे तदनपेक्षत्वात्। तस्मात्- एतेभ्यो हेतुभ्यः कारणात् ब्रह्मणः, व्योम जायते॥

वायुर्नित्यो जायते वा छान्दोग्येऽजन्मकीर्तनात्॥
श्रुत्यन्तरोपसंहाराद्गौ-ण्यनस्तमयश्रुतिः॥
तैत्तिरीयक एव- “आकाशाद्वायुः”इति श्रूयते। सेयमुत्पत्तिश्रुति.र्गौणी, छान्दोग्ये सृष्टिप्रकरणे- तेजोबन्नानामेवोत्पत्ते.रभिधानात्।
ननु- “क्वचिदश्रवणमन्यत्र श्रुतं न वारयितु.मुत्सहते” इति न्यायेन तैत्तिरीयश्रुतेः कुतो गौणत्वम्- इति चेत्। “श्रुत्यन्तरविरोधात्” इति

ब्रूमः। बृहदारण्यके- “सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः” इति वायो.र्विनाशप्रतिषेधात्। उत्पत्तिमत्त्वे च तदयोगात्। तस्मात्- न जायते वायुः। इति प्राप्ते,
ब्रूमः- छान्दोग्ये जन्माश्रवणेऽपि गुणोपसंहारन्यायेन तैत्तिरीयवाक्यस्येतरत्रोपसंहारे सति, श्रुतमेव छान्दोग्ये वायुजन्म। आकाशोत्पत्तिहेतवश्चात्रानुसन्धेयाः।
न च- वायोराकाशकार्यत्वेन ब्रह्मण्यनन्तर्भावात् ब्रह्मज्ञानेन वायुज्ञानं न सिध्येत्- इति शङ्कनीयम्, पूर्वपूर्वकार्यविशिष्टस्य ब्रह्मणः, उत्तरोत्तरकार्यहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणतया, वियद्रूपापन्नस्य ब्रह्मण एव वायुकारणत्वात्। तस्मात्- वायुर्जायते॥

छान्दोग्ये- “सदेव सौम्येदमग्र आसीत्” इति श्रूयते। तत्सद्रूपं ब्रह्म जन्मवद्भवितुमर्हति, कारणत्वात्, वियद्वत्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- सद्रूपं ब्रह्म न जायते। कुतः? तज्जनकस्य कारणस्य दुर्निरूपत्वात्। तथा हि- न तावदसत्कारणम्, “कथमसतः सज्जायेत” इति निषेधात्। नापि- सदेव सतः कारणम्, आत्माश्रयापत्तेः। नापि- वियदादिकं सतः कारणम्, वियदादीनां ततः सतो जायमानत्वात्। या तु व्याप्तिः- “यद्यत्कारणं, तत्तज्जायते” – इति, सा “स वा एष महा.नज आत्मा” इति श्रुतिबाध्या। तस्मात्- सद्ब्रह्म नैव जायते॥

छान्दोग्ये- “तत्तेजोऽसृजत” इति तेजसो ब्रह्मजत्वं श्रूयते। तैत्तिरीयके- “वायो.रग्निः” इति वायुजत्वम्। तत्र “वायोः” इति पञ्चम्या आनन्तर्यार्थस्यापि सम्भवात्केवलब्रह्मजन्यं तेजः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- अनुवर्तमानेन सम्भूतशब्देनान्विताया, “वायोः” इति पञ्चम्यां उपादानार्थत्वस्यैव मुख्यत्वात्। उभयोः श्रुत्योरेकवाक्यत्वे सति- वायुरूपापन्नाद्ब्रह्मणस्तेजो जायते- इति लभ्यते॥

यद्यपि “तदपोऽसृजत”, “अग्नेरापः” इत्युभयोः छान्दोग्यतैत्तिरीययो.स्तेजोजन्यत्वमेवापां श्रूयते, तथाऽपि न तद्युक्तम्। निवर्त्यनिवर्तकयो.रग्निजलयो.र्विरुद्धयो.र्न हेतुमद्भावः। इति पूर्वपक्षः॥
पञ्चीकृतयो.र्दृश्यमानयोर्विरोधेऽपि, अपञ्चीकृतयोः श्रुत्येकसमधिगम्ययोः विरोधकल्पनायोगात्। सन्तापाधिक्ये स्वेदवृष्ट्युद्भवदर्शनाच्च। श्रुतिद्वयानुसारेण तेजोरूपापन्नाद्ब्रह्मणोऽपां जनिः। इति सिद्धान्तः॥

छान्दोग्ये- “ता अन्नमसृजन्त” इत्यद्भ्योऽन्नस्य जन्म श्रूयते। तत्र- अन्नशब्दस्य लोकप्रसिद्ध्या व्रीहियवादिकमर्थः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- पृथिव्यत्रान्नशब्दार्थः। पञ्चमहाभूतसृष्टे.रधिकृतत्वात्। किञ्च- “यदग्ने रोहितं रूपं तेजस.स्तद्रूपम्, यच्छुक्लं तदपाम्, यत्कृष्णं तदन्नस्य” इति कृष्णरूपं पृथिव्यां बहुल.मुपलभ्यते, नतु व्रीहियवादौ। तथा- “अद्भ्यः पृथिवी” इति तैत्तिरीयकश्रुत्येकवाक्यताबलादत्रान्नं पृथिवी।
न च- अन्नशब्दस्य तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, कार्यकारणयो.रन्नपृथिव्यो.रभेदविवक्षया तदुपपत्तेः। तस्मात्- अन्नं पृथिवी॥

पूर्वाधिकरणेषु- पूर्वपूर्वकार्योपाधिकाद्ब्रह्मण उत्तरोत्तरकार्योत्पत्तिः- इति यदेतत्सिद्धवत्कृत्य सिद्धान्तितम्, तदयुक्तम्। “आकाशाद्वायुः, वायोरग्निः” इत्यादौ ब्रह्मनिरपेक्षात्केवलाद्व्योमादे.रुत्तरकार्योत्पत्तिश्रवणात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “य आकाशमन्तरो यमयति, यो वायुमन्तरो यमयति” इत्यादिनाऽन्तर्यामिब्राह्मणे व्योमादेः स्वातन्त्र्यं निवारितम्। तथा- “तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्त” इति तेज आदेरीक्षणपूर्वकं स्रष्टृत्वं श्रूयते। तच्चेक्षणं चेतनब्रह्मनिरपेक्षाणा.मचेतनानां न सम्भवति। तस्मात्- व्योमाद्युपाधिकस्य ब्रह्मण एव कारणत्वम्॥

आकाशादिक्रमः सृष्टौ क्लृप्तः। अतः प्रलयेऽपि स एव क्रमः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- प्रथमतः कारणे लीने सति, निरुपादानानां कार्याणां कञ्चित् कालमवस्थानं प्रसज्येत। किञ्च –
“जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते।
ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योति.र्वायौ प्रलीयते॥
वायुः प्रलीयते व्योम्नि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते”।
इति पुराणे विपरीतक्रमस्योक्तत्वा.त्क्लृप्त एवायं क्रमः। तस्मात्- सृष्टिविपरीतेन पृथिव्यादिक्रमेण प्रलीयते॥

मुण्डकोपनिषदि श्रूयते –
“एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च।
खं वायुर्ज्योतिरपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी” इति।
तत्र- प्राणादीनां वियदादिभ्यः पूर्वं श्रूयमाणत्वात्, आकाशादिकः पूर्वोक्तसृष्टिक्रमो भज्यते। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “अन्नमयं हि सौम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वाक्” इति प्राणादीनां भौतिकत्वश्रवणात्, भूतेष्वेवान्तर्भावेन पृथक्क्रमो नापेक्षितः।
न च- मुण्डकश्रुतिः क्रमवाचिनी। “आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः” इत्यादाविव क्रमस्याप्रतीयमानत्वात्, उत्पत्तिमात्रं केवलं ब्रूते।
तस्मात्- नानया श्रुत्या पूर्वोक्तक्रमभङ्गोऽस्ति॥

लोके- “पुत्रो मे जातः” इति व्यवहारा.च्छास्त्रे जातकर्मादिसंस्कारोक्तेश्च जन्ममरणे जीवस्य। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- जीवस्य मुख्यमरणाङ्गीकारे कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात्, देहगते एव जन्ममरणे जीवस्योपचर्येते। औपचारिके एव ते अपेक्ष्य, लोकव्यवहार-कर्मशास्त्रयोः प्रवृत्तिः। उपनिषच्छास्त्रं तु “जीवापेतं वा किलेदं म्रियते, न जीवो म्रियते” इति जीवविमुक्तस्यैव शरीरस्य मुख्यं मरणमभिधाय, जीवस्य तन्निराचष्टे। तस्मात्- वपुषो जन्ममरणे॥

“एकमेवाद्वितीयम्” इति सृष्टेः प्राक् अद्वयत्वं श्रूयमाणं, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य जीवस्यानुत्पत्तौ नोपपद्यते। श्रुतिश्च विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन जीवस्योत्पत्तिं प्रतिपादयति- “यथाऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति, एवमेतस्मा.दात्मनः सर्वे प्राणाः, सर्वे लोकाः, सर्वे वेदाः, सर्वाणि भूतानि, सर्व एव आत्मनो व्युच्चरन्ति” इति। तस्मात्- कल्पादौ वियदादिव.द्ब्रह्मणो जीवो जायते। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- यदद्वयं ब्रह्म- तदेव जातायां बुद्धौ, जीवरूपेण प्रविशति “तत्सृष्ट्वा तदेवानु प्राविशत्” इति श्रुतेः। अतो जीवानुत्पत्तौ, नाद्वयश्रुतिविरोधः। विस्फुलिङ्गश्रुतिस्तु औपाधिकजन्माभिप्राया प्रवृत्ता। अन्यथा कृतनाशादिदोषस्योक्तत्वात्।
वस्तुतत्त्वाभिप्रायेण तु नित्यत्वं श्रुति.र्ब्रूते- “नित्यो नित्यानां चेतन.श्चेतनानाम्” इति। तस्मात् कल्पादौ जीवो नोत्पद्यते॥

तार्किका मन्यन्ते, सुषुप्ति-मूर्छा-समाधिषु चैतन्याभावा.दचिद्रूपो जीवः। जागरणे चात्ममनस्संयोगात्, चैतन्याख्यो गुणो जायते- इति।
तदसत्। चिद्रूपस्य ब्रह्मण एव जीवरूपेण प्रवेशश्रवणात्। न च- चैतन्यं सुषुप्त्यादौ लुप्यते, सुषुप्त्यादिसाक्षित्वेनावस्थानात्। अन्यथा सुषुप्त्यादिपरामर्शायोगात्। कथं तर्हि- सुषुप्त्यादौ द्वैताप्रतीतिः इति चेत्। “द्वैतलोपात्” इति

ब्रूमः।
तथा च श्रुतिः- “यद्वै तन्न पश्यति- पश्यन्वै तन्न पश्यति, न हि द्रष्टुर्दृष्टे.र्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्, न तु तद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्” इति। अस्यायमर्थः- तत्र सुषुप्तौ जीवः किमपि न पश्यति, इति यल्लौकिकैरुच्यते, तदसत्। पश्यन्नेव जीवः, तदानीं न पश्यति, इति भ्रान्त्या केवलं व्यपदिश्यते। कथं तद्दर्शनम्- इत्यत्र हेतुरुच्यते। द्रष्टुरात्मनः स्वरूपभूताया दृष्टेर्लोपो नहि विद्यते, विनाशरहितस्वभावत्वात्। अन्यथा लोपवादिनोऽपि निस्साक्षिकस्य लोपस्य वक्तुमशक्यत्वात्।
कथं तर्हि लौकिकानां “न पश्यति” इति भ्रमः- इत्यत्र हेतुरुच्यते। ब्रह्मचैतन्या.दन्यत् क्रियाकारकफलरूपेण विभक्तं जगदाख्यं यद्द्वितीयं वस्तु- तन्नास्ति, तस्य स्वकारणे लीनत्वात्। अतो जागरणवत्, द्रष्टृ-दृश्य-दर्शन-व्यवहाराणा.मभावात्, “न पश्यति” इति लौकिकानां भ्रमः- इति। तस्मात्- चिद्रूपो जीवः॥

त्रयोदशे जीवस्य सर्वगतत्वाधिकरणे सूत्राणि
“एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः” इत्यणुत्वं श्रुतम्। “अस्माच्छरीरा.दुत्क्रामति” इत्युत्क्रान्तिः। “चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति” इति गतिः। “तस्माल्लोका.त्पुनरेति” इत्यागमनम्। न ह्युत्क्रान्त्यादयः सर्वगतस्योपपद्यन्ते। मध्यमपरिमाणस्य तदुपपत्तावपि अणुश्रुतिर्विरुध्यते। अनित्यत्वं च दुर्वारम्। तस्मात्- अणु.र्जीवः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- चैतन्यप्रतिबिम्बसहिता बुद्धि.रसर्वगता। तदुपाधिकत्वात् जीवस्याणुत्वोत्क्रान्त्यादय उपपन्नाः। स्वतस्तु जीवस्य ब्रह्मरूपत्वात् सर्वगतत्वम्। “स वा एष महानज आत्मा” “सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा” इत्यादौ सर्वगतं श्रुतम्। तस्मात्- सर्वगतो जीवः॥

चतुर्दशे जीवस्य कर्तृत्वाधिकरणे सूत्राणि
“बुद्धेः परिणामित्वेन क्रियावेशात्मकं कर्तृत्वं सम्भवति, न त्वसङ्गस्यात्मनः”- इति यत्साङ्खैरुक्तम् ।
तदसङ्गतम्। करणत्वेन क्लृप्तशक्तिकाया बुद्धेः, कर्तृशक्तिर्न कल्पयितुं शक्या, कुठारादा.वदर्शनात्। बुद्धेः कर्तृत्वे, करणान्तरस्य कल्पनीयत्वाच्च। न च- मा भूत्कर्ता- इति वाच्यम्, पूर्वकाण्डोक्त-यागादिव्यापाराणाम्, उत्तरकाण्डोक्तश्रवणादिव्यापाराणां लौकिककृष्यादिव्यापाराणां च कर्तृसापेक्षत्वात्। तस्मात्- जीवः कर्ता॥

पूर्वाधिकरणे प्रतिपादितस्य कर्तृत्वस्य बाधाभावाद्वास्तवम्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- “असङ्गो ह्ययं पुरुषः” इति श्रुत्या कर्तृत्वसङ्गो बाध्यते। अतो यथा जपाकुसुमसन्निधिवशात् स्फटिके रक्तत्वमध्यस्तम्, तथा- अन्तःकरणसन्निधिवशात् कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्यते॥

लोके कृषीवलादीनां रागद्वेषावेव प्रवर्तकौ दृष्टौ। तदनुसारात् धर्माधर्मकर्तृजीवस्यापि तावेव प्रवर्तकावभ्युपेयौ। ईश्वरस्य प्रवर्तकत्वे- कांश्चिज्जीवान्धर्मे प्रवर्तयति, कांश्चिदधर्मे, इति वैषम्यं दुर्वारम्। तस्मात्- नेश्वरः प्रवर्तकः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- न तावदीश्वरस्य वैषम्यदोषप्रसङ्गः। वृष्टिव.त्साधारणानिमित्तत्वात्। यथा वृष्टेः सस्याभिवृद्धिहेतुत्वेऽपि, व्रीहियवादिवैषम्ये बीजानामेव निमित्तत्वम्, तथेश्वरस्य “यथायथं जीवाः प्रवर्तन्ताम्” इत्यनुज्ञया साधारणप्रवर्तकत्वात्।
असाधारणप्रवर्तकत्वेऽपि न वैषम्यम्, पूर्वकृतकर्मणां वासनानां च वैषम्यहेतुत्वात्।
कर्मणां फलहेतुत्वमेव, न कर्मान्तरहेतुत्वम्- इति चेत्। सत्यम्। सुखदुःखरूपस्य स्वफलस्य प्रदानाय जीवं व्यापारयत्सु कर्मसु, अर्थात्कर्मान्तरमपि निष्पद्यत इति दुर्वारं तद्धेतुत्वम्। वासनानां तु साक्षादेव कर्महेतुत्वम्।
तथा चेश्वरस्य कुतो वैषम्यप्रसङ्गः? यत्तु- रागस्य प्रवर्तकत्वनिदर्शनमुदाहृतम्। तत्तथाऽस्तु। न तावतेश्वरस्य प्रवर्तकत्वहानिः, सर्वान्तर्यामिणेश्वरेण रागस्यापि नियम्यमानत्वात्। तस्मात्- ईश्वरो जीवस्य प्रवर्तकः॥

सप्तदशे जीवेश्वरव्यवस्थाधिकरणे सूत्राणि
“तत्त्वमसि” इत्यादिश्रुतिः जीवेशयो.रभेदं प्रतिपादयति। “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः” इत्यादिना द्रष्टृ-द्रष्टव्यरूपेण भेदः प्रतीयते। तथाच सति भेदश्रुतिबलात्, “जीवो नास्ति” इत्यपलपितु.मशक्यम्। अभेदश्रुत्या च ईश्वरात्पृथक्त्वेन व्यवस्थापयितुं न शक्यते। तस्मा.द्विद्यमानस्य जीवस्येश्वरेण साङ्कर्यं दुर्वारम्। परस्परं च जीवाना.मीश्वरादभेदद्वारा साङ्कर्य.मानुषङ्गिकम्। तस्मात्- ब्रह्मवादिनो न जगद्व्यवस्था। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- यद्यपि- गोमहिषव.ज्जीवेश्वरयो.रत्यन्तभेदो वास्तवो नास्ति, तथाऽपि व्यवहारदशाया.मुपाधिकल्पितं भेदमाश्रित्य, शास्त्राणि त्रेधा जीवं निरूपयन्ति-
“ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।- इत्यंशत्वमवगम्यते।
“स समानः सन्नुभौ लोका.वनुसञ्चरति” इति श्रुतौ विज्ञानमयस्य जीवस्य विज्ञानशब्दवाच्यया बुद्ध्या, समानपरिमाणनिर्देशात् घटाकाशवत्, अवच्छिन्नत्वं प्रतीयते।
“एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्”।। इत्याभासत्वमवगम्यते।
तस्मात्सुलभैव ब्रह्मवादिनो जीवेश्वरव्यवस्था। जीवानां च परस्पर.मनेकजलपात्रस्थ.बहुसूर्यप्रतिबिम्बव.द्व्यवहारव्यवस्था सुतरा.मुपपद्यते। तस्मात्- न कोऽपि दोषः- इति सिद्धम्॥
द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः