समन्वयः

अत्र संशयः- किं द्युभ्वाद्यायतनं सूत्रात्मा स्यात्, किं वा प्रधानम्, अथवा भोक्ता, अहोस्वित् ईश्वरः इति सन्देहः।

सूत्रात्मा स्यात्, “वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवन्ति” इति श्रुतिप्रसिद्ध्या, वायोः सूत्रात्मनो द्युभ्वाद्यायतनत्वावगमात्।
प्रधानं वा स्यात्, तस्य सांख्यस्मृतिप्रसिद्ध्या सर्वाधारत्वावगमात्।
भोक्ता वा स्यात्, “तमेवैकं जानथात्मानम्” इत्यात्मशब्दात्। इति प्राप्ते –
</w:r><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:t>

ब्रूमः- न तावदाद्यौ पक्षौ सम्भवतः, उक्तस्यात्मशब्दस्य तयोरसम्भवात्। नापि भोक्ता,
</w:r><w:r w:rsidR=“00127277” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:sz w:val=“28”/><w:szCs w:val=“36”/><w:lang w:val=“en-US” w:bidi=“kn-IN”/></w:rPr><w:t>“यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।
</w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:t>तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति॥
इति द्युभ्वाद्यायतनस्य मुक्तपुरुषप्राप्यत्वश्रवणात् भोक्तुर्जीवस्य तत्प्राप्यत्वासम्भवात्।
“कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति” इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपक्रान्तम्। “ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति” इत्युपसंहृतम्। ततो ब्रह्मप्रकरणात्, भूतयोन्यधिकरणोक्तसर्वज्ञत्वादियुक्तेरपि ब्रह्मैव द्युभ्वाद्यायतनम्॥
(विषयवाक्ये द्यु-पृथिव्यन्तरिक्षादि शब्दपाठात्, द्युपृथिव्याद्यायतनाधिकरणमिति सुवचम्?)

छान्दोग्ये सप्तमाध्याये नारदं प्रति सनत्कुमारो नामादीन्युत्तरोत्तरभूयांसि बहूनि तत्त्वान्युपदिश्य, अन्ते निरतिशयं भूमानमुपदिशति- “यत्र नान्यत्पश्यति, नान्यच्छृणोति, नान्यद्विजानाति, स भूमा” इति।
तत्र- भूमशब्दवाच्ये द्विधा सन्दिग्धे सति, “प्राणः” इति तावत्प्राप्तम्। प्रश्नप्रत्युक्तिवर्जनात्। पूर्वेषु नामादितत्त्वेषु “अस्ति भगवो भूयः” इति नारदो पदे पदे पृच्छति, सनत्कुमारश्च “अस्ति” इति प्रतिवक्ति, एवं च प्रश्नप्रत्युक्तिभ्यां भूमानमवतारयति। अतः प्राणभूम्नोर्मध्ये विच्छेदकस्याभावात्प्राण एव भूमा।
किञ्च- प्राणतत्त्वमुपदिश्य प्राणोपासकतयाऽतिवादित्वनामकम् उत्कर्षमभिधाय, प्रकरणविच्छेदशङ्कानिवृत्तये तदेवातिवादित्वमनुवर्त्य, भूमानमुपदिशन्, प्राणभूम्नोरभेदं गमयति। तस्मात्- प्राणो भूमा। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- अयं भूमा परमेश्वरः। कुतः- “एष तु वा अतिवदति- यस्सत्येनातिवदति” इत्यत्र, अतिवादित्वहेतुं प्राणोपासनं तु-शब्देन व्यावर्त्य, मुख्यातिवादित्वहेतोः, ब्रह्मणः सत्यशब्देन पृथगुपक्रमात्।
तथा- परमोपक्रमे “तरति शोकमात्मवित्” इति वेद्यतया परमात्मोच्यते। तथा- “यत्र नान्यत्पश्यति” इति द्वैतनिषेधेन भूम्नो लक्षणमभिधीयते। तस्मात्- अद्वैतः परमात्मैव भूमा॥

बृहदारण्यके पञ्चमाध्याये गार्गीं प्रति याज्ञवल्क्य आह- “एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति, अस्थूलमनण्वह्रस्वम्” इति। अत्र- “अक्षरशब्देन प्रणवो ब्रह्म वाऽभिधीयते”- इति सन्देहे, “प्रणवः” इति प्राप्तम्। कुतः- लोके “येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य” इत्यादौ वर्णे अक्षरशब्दप्रसिद्धेः।
प्रणवाक्षरस्यात्रोपास्यतया वक्तव्यत्वात्। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ब्रह्मैवाक्षरशब्दवाच्यम्। कुतः- “एतस्मिन्खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च” इत्याकाशशब्दवाच्यमव्याकृतं प्रति अक्षरस्याधारतोक्तेः। प्रणवस्य तदसम्भवात्। किञ्च- “अस्थूलमनण्वह्रस्वम्” इत्यक्षरे सर्वसंसारधर्मा निषिध्यन्ते। तथा “एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः” इति तस्यैवाक्षरस्य जगच्छासितृत्वमुच्यते। तथा “तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्टृ, अश्रुतं श्रोतृ” इत्यादिना द्रष्टृत्वादिकं प्रमाणविषयत्वं चाम्नातम्। तदेतत्सर्वं न प्रणवपक्षेऽवकल्पते। तस्मात्- ब्रह्मैव अक्षरम्॥

प्रश्नोपनिषदि श्रूयते- “यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायति” इति। तत्र “ध्येयं वस्तु हिरण्यगर्भाख्यमपरं ब्रह्म, उत परं ब्रह्म”- इति संशये सति, “अपरम्” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- “स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्” इति कमलासनलोकप्राप्तिफलश्रवणात्। परब्रह्मध्यानस्य परमपुरुषार्थस्य, तावन्मात्रफलत्वानुपपत्तेः। “परं पुरुषम्” इति परशब्दविशेषणम् अपरस्मिन्नपि ब्रह्मण्युपपद्यते। तस्यापि इतरापेक्षया परत्वात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- परमेव ब्रह्माभिध्येयम्। कुतः- ईक्षितव्यस्य परस्य, ध्येयत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्। “स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते” इति वाक्यशेषे श्रूयते। तस्यायमर्थः- “य उपासनया ब्रह्मलोकं प्राप्तः, स एतस्मात् सर्वजीवसमष्टिरूपात् उत्कृष्टाद्धिरण्यगर्भादपि- उत्कृष्टं सर्वप्राणिहृदये शयानं परमात्मानं पश्यति” इति। तत्रेक्षितव्यो यः परमात्मा- स एव वाक्योपक्रमे ध्यानविषयत्वेनाभिप्रेतः- इत्यवगम्यते, परपुरुषशब्दाभ्यां तस्य प्रत्यभिज्ञानात्। न च ब्रह्मलोकप्राप्तिमात्रं फलम्, क्रममुक्तिसम्भवात्। तस्मात्- ब्रह्मैव ध्येयम्॥

पञ्चमे ब्रह्मण एव दहराकाशत्वाधिकरणे सूत्राणि
छान्दोग्यस्याष्टमाध्याये श्रूयते- “अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म- दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः, तस्मिन्यदन्तः- तदन्वेष्टव्यम्, तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्” इति। “ब्रह्मण उपलब्धिस्थानत्वेन शरीरं ब्रह्मपुरम्, तत्राल्पं हृदयपुण्डरीकं वेश्म यदवतिष्ठते, तस्मिन्वेश्मनि- अल्प आकाशो वर्तते” इत्यर्थः।
तत्राकाशस्य त्रेधा संशये सति, ”वियत्” इति तावत्प्राप्तम्, आकाशशब्दस्य वियति रूढत्वात्। यद्वा दहरशब्देनाल्पत्वोक्तेः परिच्छिन्नो जीवो भविष्यति। न तु ब्रह्म। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ब्रह्मैवाकाशशब्दवाच्यम्। “यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः” इति प्रसिद्धेन वियतोपमितत्वात्। न हि वियतो वियदुपमानं सम्भवति। नाप्यल्पपरिमाणो जीवो वियत्परिमाणेनोपमातुं शक्यः। लौकिकरूढिस्तु श्रौतरूढ्या परिहृता।
किञ्च- “उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते” इत्यादिना द्यावापृथिव्याद्यशेषजगदाधारत्वं दहराकाशस्य श्रूयते। “अथैष आत्माऽपहतपाप्मा” इत्यात्मत्वम्, अपहतपाप्मत्वं च। “य आत्मा स सेतुर्विधृतिः” इति जगन्मर्यादानामसाङ्कर्याय विधारकत्वलक्षणसेतुत्वं च। तस्मादेतेभ्यो हेतुभ्यः परमात्मा दहरः॥

दहरविद्याया उपरि प्रजापतिविद्यायाम् इन्द्रविरोचनप्रजापतिसम्वादे श्रूयते- “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एष आत्मेति होवाच” इति। तत्र- “जीवात्मा” इति प्राप्तम्। कुतः- अवस्थात्रयोपन्यासात्।
“अक्षिणि पुरुषः” इति जागरणोपन्यासः ।
“य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति” इति स्वप्नोपन्यासः।
“सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति” इति सुषुप्तोपन्यासः।
एवमवस्थात्रय उपन्यस्ते सति, अवस्थावान् जीवो ग्रहीतुमुचितः, ईश्वरस्यावस्थाराहित्यात्। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ईश्वरोत्र ग्रहीतव्यः। कुतः “यः आत्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युः” इति परमात्मानमुपक्रम्य, “स उत्तमः पुरुषः” इत्यनेन परमात्मन एवोपसंहारात्। न च- एवं सति जागरणाद्युपन्यासवैयर्थ्यम्, शाखाचन्द्रन्यायेन परमात्मबोधोपयुक्तत्वात्। तस्मात्- ईश्वरोऽक्षिपुरुषः॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>सप्तमे चैतन्यस्य सर्वजगद्भासकत्वाधिकरणे सूत्रे।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>सप्तमाधिकरणमारचयति –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>मुण्डकोपनिषदि श्रूयते –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:t>“न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युते भान्ति कुतोऽयमग्निः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति”॥ इति
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अयमर्थः- “तत्र पूर्वप्रकृते ज्योतिषां ज्योतिषि चन्द्रसूर्यादयो न भान्ति, किं तु तमेव ज्योतिषां भासकं पुरतो भासमानं पदार्थमनु, सर्वं जगद्भाति। भासनदशायां न स्वतन्त्रेण भानेन जगद्भाति। किं तर्हि? तस्य भासकपदार्थस्य भासा सर्वमिदं विभाति” इति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अस्मिन्वाक्ये श्रूयमाणं जगद्भासकं किं सूर्यादिसदृशं चाक्षुषं तेजोन्तरम्, उत चैतन्यम्? इति संशये- “तेजोन्तरम्” इति प्राप्तम्। कुतः- सूर्यादितेजोभिभावकत्वात्। महतस्तेजसः सन्निधौ स्वल्पं तेजोऽभिभूयते, यथा सूर्यसन्निधौ दीपः। तथा च सूर्यादीनां यदभिभावकं, तत्सूर्यादिभ्योऽप्यधिकं तेजोन्तरमेव। इति प्राप्ते

,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1265”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>उच्यते- सूर्यादिभिः अभास्यतया श्रूयमाणं वस्तु चैतन्यम्। कुतः- सूर्याद्यभिभावकस्य महतस्तेजोन्तरस्य अप्रसिद्धत्वात्। किञ्च “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” इति सर्वस्मात्पुरोभासमानत्वं चैतन्यधर्मः। तथा- “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति” इति प्रकाशाप्रकाशरूपसर्वजगद्भासकत्वं चैतन्यधर्म एव। तस्मात् चैतन्यं वाक्यप्रतिपाद्यम्॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>अष्टमे परमेश्वरस्याङ्गुष्ठमात्रत्वाधिकरणे सूत्रे
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अष्टमाधिकरणमारचयति –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>कठवल्लीषु चतुर्थवल्ल्यामाम्नायते –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:t>“अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते” इति।
तत्र- अङ्गुष्ठमात्रो जीवः। कुतः “अङ्गुष्ठमात्रः” इत्यल्पप्रमाणत्वात्। “मध्य आत्मनि तिष्ठति” इति देहमध्यदेशावस्थानाच्च। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- परमात्मा अङ्गुष्ठमात्रः। कुतः “ईशानो भूतभव्यस्य” इति अतीतानागत-जगदीशितृत्वश्रवणात्। न च- ईशितृत्वं जीवेऽस्ति, जीवस्येशितव्यत्वात्। अल्पप्रमाणत्वं देहमध्येऽवस्थानं चेश्वरस्यापि सम्भवतः, हृदयपुण्डरीके ब्रह्मण उपलम्भात्, तदपेक्षया तदुभयसङ्कीर्तनात्। तस्मात्- अङ्गुष्ठमात्रः परमेश्वरः॥

नवमे देवादीनामप्यधिकारित्वाधिकरणे सूत्राणि।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>नवमाधिकरणमारचयति –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/><w:t>बृहदारण्यके तृतीयाध्याये श्रूयते- “तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत- स एव तदभवत्, तथर्षीणाम्” इति। “देवानां मध्ये यो ब्रह्म बुबुधे- स एव ब्रह्माभवत्” इत्यर्थः। तत्र “देवर्षयो विद्यायां नाधिक्रियन्ते” इति प्राप्तम्। कुतः- “अर्थी समर्थो विद्वान् शास्त्रेणापर्युदस्तोऽधिक्रियते” इत्युक्तानामधिकारहेतूनाम् अशरीरेषु देवेष्वसम्भवात्। न च- मन्त्रार्थवादादिभ्यो देवानां विग्रहत्वम्, विध्येकवाक्यतापन्नानां मन्त्रादीनां स्वार्थे तात्पर्याभावात्। इति प्राप्ते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/><w:t>

ब्रूमः- त्रिविधो ह्यर्थवादः- गुणवादः, अनुवादः, भूतार्थवादश्चेति। तथा चाह –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:t>“विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2317”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>भूतार्थवादस्तद्धाना-दर्थवादस्त्रिधा मतः” इति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:tab/><w:t>“आदित्यो यूपः, यजमानः प्रस्तरः” इत्यादिषु प्रत्यक्षविरोधे सति, आदित्यादिवत् यागनिर्वाहकत्वगुणः आदित्यादिशब्दैरुपलक्ष्यत इति गुणवादः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अग्निर्हिमस्य भेषजम्, वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता इत्यादिषु मानान्तरसिद्धार्थानुवादित्वात्, अनुवादत्वम्। तयोरुभयोः स्वार्थे तात्पर्यं मा भूत्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/></w:rPr><w:t>“इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत्” इत्यादिष्वविरुद्धेष्वननुवादेषु च भूतार्थवादेषु, स्वतः प्रामाण्यवादे स्वार्थे तात्पर्यस्य निवारयितुमशक्यत्वात् पदैकवाक्यतया स्वार्थेऽवान्तरतात्पर्यं प्रतिपाद्य, पश्चाद्वाक्यैकवाक्यतया विधिषु महातात्पर्यं भूतार्थवादाः प्रतिपद्यन्ते। मन्त्रेष्वप्ययं न्यायो योज्यः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>तथा च- मन्त्रार्थवादादिबलाद्देवादीनां विग्रहवत्वे सति, श्रवणादिषु सामर्थ्यं सुलभम्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अर्थित्वं च, ऐश्वर्यस्य क्षयित्व-सातिशयत्व-दर्शनात्- मोक्षसाधनब्रह्मविद्याविषयम् उपपद्यते।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>विद्वत्ता चोपनयनाध्ययनरहितानामपि स्वयम्भात-वेदत्वात् सुलभैव। तस्मात्- देवानां विद्याधिकारो न निवारयितुं शक्यः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“993”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00377F7D” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>यद्यपि- आदित्यादिदेवतानामादित्यादिध्यानमिश्रासु सगुणब्रह्मविद्यासु ध्येयानामन्येषाम् आदित्यादीनामसम्भवात्, आदित्यत्वादिप्राप्तिलक्षणस्य विद्याफलस्य सिद्धत्वाच्च माऽस्त्वधिकारः, तथाऽपि निर्गुणविद्यायामधिकारे को दोषः? तस्मादस्त्येवाधिकारः देवानां ब्रह्मविद्यायाम्॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“964”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>दशमे शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायानधिकाराधिकरणे सूत्राणि।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“964”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>दशमाधिकरणमारचयति –
छान्दोग्यस्य चतुर्थाध्याये संवर्गविद्यायामाम्नायते- “आजहारेमाः शूद्र, अनेनैव मुखेनालापयिष्यथाः” इति। जानश्रुतिर्नाम कश्चिच्छिष्यो गोसहस्रं- दुहितरं- मुक्ताहारं- रथं- कांश्चिद्ग्रामांश्च उपायनत्वेनानीय, रैक्वनामानं गुरुमुपससार। तत्र रैक्ववचनमेतत्- “हे शूद्र जानश्रुते, इमा गोसहस्राद्या आहृतवानसि, अनेनैव दुहित्राद्युपायनमुखेन मच्चित्तं प्रसाद्योपदेशयिष्यसि” इति।
तत्र “शूद्रोऽपि वेदविद्यायामधिकारवान्” इति प्राप्तम्। अत्रैवर्णिकदेवदृष्टान्तात् शूद्रस्याप्यत्रैवर्णिकस्य तत्सम्भवात्। इति प्राप्ते

ब्रूमः- अस्ति देवशूद्रयोर्वैषम्यम्। उपनयनाध्ययनाभावेऽपि, स्वयं भातवेदाः देवाः, तादृशस्य सुकृतस्य पूर्वमुपार्जितत्वात्। शूद्रस्य तादृशसुकृतराहित्यात्, न स्वयम्भातवेदः। नापि तस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयनाभावात्। अतो विद्वत्ताख्यस्याधिकारहेतोरभावान्न श्रौतविद्यायां शूद्रोऽधिकारी।
कथं तर्हि- उदाहृते वाक्ये, जानश्रुतिविषयः शूद्रशब्दः, “यौगिकोऽयं, न रूढः” इति ब्रूमः। “विद्याराहित्यजनितया शुचा गुरुं दुद्राव” न च- रूढ्या योगापहारः, रूढेरत्रासम्भवात्। अस्मिन्नुपाख्याने क्षत्तृप्रेरणाद्यैश्वर्योपन्यासेन जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगमात्। (क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियस्त्रगयां जातः सारधिः)
ननु- शूद्रस्य वेदविद्यायामनधिकारे सति मुमुक्षायां सत्यामपि मुक्तिर्न सिध्येत्- इति चेत्। न। स्मृतिपुराणादिमुखेन ब्रह्मविद्योदये सति मुक्तिसिद्धेः।
तस्मात्- न शूद्रो वेदविद्यायामधिक्रियते। किन्तु, ब्रह्मज्ञाने अधिक्रियते स्मृति-पुराण-ज्ञानसाहाय्यात् ॥

कठवल्लीषु षष्ठवल्ल्यामाम्नायते-
“यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निस्सृतम्।
महद्भयं वज्रमुद्यतं, य एतद्विदु-रमृतास्ते भवन्ति” इति।
अयमर्थः- “निस्सृतमुत्पन्नं यदिदं जगत्सर्वं प्राणे निमित्तभूते सति कम्पते। तच्च प्राणशब्दवाच्यं वस्तु उद्यतं वज्रमिव महाभयहेतुः। एतत्प्राणशब्दवाच्यं ये विदुः, ते मरणरहिता भवन्ति” इति।
तत्र- जगत्कम्पनकारिणि प्राणे, अशनिः- वायुः- ईश्वरो वा इति त्रेधा सन्दिग्धे सति- “अशनिः” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- “महद्भयम्” इति भयहेतुत्वश्रवणात्। वायुर्वा भविष्यति “प्राण एजति” इति प्राणवाच्यस्य वायोः देहादिचालनकर्तृत्वावगमात् इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ईश्वरः प्राणशब्दवाच्यो भवितुमर्हति, “य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति” तद्वेदनादमृतत्वोक्तेः। भयहेतुताऽप्यन्तर्यामिरूपेणेश्वरस्य भविष्यति “भीषाऽस्माद्वातः पवते” इति श्रुत्यन्तरात्। देहादिकम्पनत्वं च सर्वशक्तित्वादीश्वरस्योपपद्यते। तस्मात्- ईश्वरः प्राणशब्दवाच्यः॥

छान्दोग्येऽष्टमाध्याये प्रजापतिविद्यायामाम्नायते- “एष सम्प्रसादोऽस्माच्छारीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुषः” इति।
अस्यायमर्थः- “सम्यक्प्रसीदत्यस्यामवस्थायाम्” इति सम्प्रसादः सुषुप्तिः, तस्यामवस्थायां तद्वान् जीव उपलक्ष्यते। “एष जीवोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय” इति। शेषं सुगमम्। तत्र ज्योतिश्शब्दवाच्ये पदार्थे रविर्वा ब्रह्म वा- इति द्वेधा सन्दिग्धे सति, “रविमण्डलम्” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः “शरीरात्समुत्थाय ज्योतिरुपसम्पद्य” इति “देहान्निर्गत्य ज्योतिः प्राप्नोति” इत्युच्यमानत्वात्। ब्रह्मप्राप्तौ निर्गमाभावात्प्राप्तृप्राप्तव्यभेदानुपपत्तेश्च। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ज्योतिश्शब्दवाच्यं ब्रह्म स्यात्। कुतः- “स उत्तमः पुरुषः” इत्युत्तमपुरुषकीर्तनात्, रविमण्डलस्य तदयोगात्। “यो वेद- इदं जिघ्राणि- इति, स आत्मा। यो वेद- इदं शृणवानि- इति, स आत्मा” इत्यादिना घ्रातृ–घ्राण-घ्रेय, श्रोतृ-श्रवण-श्रोतव्यादिसाक्षित्वमात्मनः श्रूयते। तदेकवाक्यतया ज्योतिश्शब्दवाच्यं ब्रह्म।
यदुक्तम्- “शरीरात्समुत्थाय, ज्योतिरुपसम्पद्य” इत्येतद्द्वयं ब्रह्मपक्षे न सम्भवति- इति। तदसत्। न ह्यत्र समुत्थानं निर्गमनम्, किं तर्हि? त्वंपदार्थस्य जीवस्य शरीरत्रयाद्विवेकः।
नाप्युपसम्पत्तिः प्राप्तिः। किं तर्हि? तस्य शोधितत्वंपदार्थस्य ब्रह्मत्वेनावबोधनम्। तस्मात्- ज्योतिर्ब्रह्म॥

छान्दोग्यस्याष्टमाध्यायस्यान्ते श्रूयते- “आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता, ते यदन्तरा तद्ब्रह्म, तदमृतम्, स आत्मा” इति। अस्यायमर्थः- “आकाशाख्यः कश्चित्पदार्थः, स च जगद्रूपयोर्नामरूपयोर्निर्वहिता (निर्वोढा) निर्वाहकः। ते च नामरूपे यस्मादाशाद्भिन्ने, अथवा- यस्याकाशस्यान्तराले वर्तेते, तदाकाशं मरणरहितं ब्रह्म, तदेव प्रत्यगात्मा” इति।
तत्र “आकाशो ह वै नाम”- इति यच्छ्रुतं, तद्वियत् स्यात्, “नामरूपयोर्निर्वहिता” इत्युक्तस्य निर्वाहकत्वस्य अवकाशप्रदातरि वियति सम्भवात्। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- अत्र निर्वाहकत्वं नाम नावकाशप्रदानमात्रम्। किन्तु नियामकत्वम्। सर्वप्रकारनिर्वाहकत्वस्य नियन्तृत्वान्तर्भावात्। तच्च नियन्तृत्वं चेतनस्य ब्रह्मणो युज्यते।
श्रुत्यन्तरे च श्रूयते- “अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि” इति। न हि वियतोऽचेतनस्य नियम्य विशेषान् अजानतो नियन्तृत्वं सम्भवति। तत आकाशं ब्रह्म स्यात्। किञ्च वाक्यशेषे “तद्ब्रह्म, तदमृतं, स आत्मा” इति ब्रह्मत्वामृतत्वात्मत्वानि श्रूयन्ते। ततोऽपि ब्रह्मैवाकाशम्॥

बृहदारण्यके षष्ठाध्याये श्रूयते- “योऽयं विज्ञानमयः प्राणिषु, हृदि अन्तर्ज्योतिः पुरुषः समानः सन्, उभौ लोकावनुसञ्चरति” इति। अस्यायमर्थः- “विज्ञानमयो लिङ्गशरीरमयः। तेन स्थूलदेहव्यतिरेकः सिद्धः। प्राणेषु चक्षुरादीन्द्रियेषु, प्राणादिवायुषु च हृद्यन्तःकरणे, सप्तमीविभक्त्याधारत्वनिर्देशात् आधेयस्य पुरुषस्य इन्द्रियवायुमनोतिरिक्तत्वं सिद्धम्। अन्तश्शब्देषु धीवृत्तिभ्यः कामसङ्कल्पादिभ्यो व्यतिरेकः सिद्धः। बुद्धिपरिणामरूपाणां तासां वृत्तीनां बहिर्भावात्। एवं च सति- स्थूलदेहेन्द्रियेभ्यः प्राणवायुभ्योऽन्तःकरणात् तद्वृत्तिभ्यश्च व्यतिरिक्तः, तेषां साक्षित्वेन चिज्ज्योतिस्स्वरूपः पुरुषः- इत्युक्तं भवति। स च पुरुषो लिङ्गशरीरतादात्म्याध्यासेन लिङ्गशरीरेण समानः सन्, इहलोकपरलोकावनुसञ्चरति इति।
तत्र विज्ञानमयो जीवो भवितुमर्हति, ज्योतिर्ब्राह्मण-शारीरब्राह्मणयोः आदिमध्यावसानेषु संसारस्यैव प्रपञ्च्यमानत्वात्। आदौ तावत्- “उभौ लोकावनुसञ्चरति” इति संसारोक्तिः स्पष्टा। मध्ये च- सम्प्रसादस्वप्रान्तबुद्धान्त कण्डिकाभिः अवस्थात्रयं प्रपञ्च्यते। अन्तेऽपि “स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयः” इत्यादिना सोपाधिकस्वरूपवर्णनेन संसार एवोच्यते। तस्मात्- जीवः। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- न तावज्जीवोऽत्र प्रतिपाद्यः, लौकिकात् अहंप्रत्ययादेव सिद्धत्वात्। किमर्थं तर्हि जीवाद्यभिधानम्- इति चेत्। प्राणाद्युपाधिभ्यो विवेक्तुमादौ अभिधानम्। मध्येऽप्यवस्थात्रयसङ्गराहित्यं दर्शयितुमभिधीयते। अन्ते तूक्तजीवस्वरूपमनूद्य, तस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते। ब्रह्मत्वस्य मानान्तरेणाप्राप्तत्वात्। तस्मात्- ब्रह्मात्र प्रतिपाद्यम्, न तु जीवः। इति सिद्धम्॥
इति वैयासिकन्यायमालायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥1.3॥
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः