Vaiyāsika Nyāyamālā 1.4 — समन्वयः

1.4.1 आनुमानिकाधिकरणम्

SŪआनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च॥1.4.1॥

SŪसूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्॥1.4.2॥

SŪतदधीनत्वादर्थवत्॥1.4.3॥

SŪज्ञेयत्वावचनाच्च॥1.4.4॥

SŪवदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात्॥1.4.5॥

SŪत्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च॥1.4.6॥

SŪमहद्वच्च॥1.4.7॥

चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति-

1विषयः

महतः परमव्यक्तं प्रधानमथवा वपुः ।

3पूर्वपक्षः

प्रधानं सांख्यशास्त्रोक्त-तत्त्वानां प्रत्यभिज्ञया॥ 1॥

प्रथमे कारणशरीरस्यैव अव्यक्तशब्दवाच्यताधिकरणे सूत्राणि
श्रुतार्थप्रत्यभिज्ञाना-त्परिशेषाच्च तद्वपुः॥
कठवल्लीषु तृतीयवल्ल्यामाम्नायते -
“महतः परमव्यक्त-मव्यक्तात्पुरुषः परः” इति ।
अत्र- अव्यक्तशब्देन सांख्याभिमतं प्रधानमभिधीयते। कुतः? प्रत्यभिज्ञानात्। महदव्यक्तपुरुषाः सांख्यशास्त्रे परापरभावेन यथा प्रसिद्धाः, तथैव श्रुतौ प्रत्यभिज्ञायन्ते। तस्मात्- अव्यक्तशब्दवाच्यं प्रधानम्॥इति प्राप्ते,

4सिद्धान्तः

सूक्ष्मत्वात्कारणावस्थ-मव्यक्ताख्यं तदर्हति॥ 2॥

ब्रूमः- अव्यक्तशब्दवाच्यं वपुर्भवितुमर्हति। पूर्ववाक्योक्तशरीरस्यात्र प्रत्यभिज्ञानात्। पूर्वस्मिन्वाक्ये शरीरादीनि रथादित्वेनोक्तानि –
“आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥
इन्द्रियाणि हयानाहु-र्विषयांस्तेषु गोचरान् ” इति।
तानि पूर्ववाक्योक्तानि वस्तून्यस्मिन्वाक्ये प्रत्यभिज्ञायन्ते ।
“इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धि-र्बुद्धेरात्मा महान्परः॥
महतः परमव्यक्त-मव्यक्तात्पुरुषः परः”।(भ.गी)
इति स्मार्तप्रत्यभिज्ञानादपि श्रौतं प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यासन्नत्वात्प्रबलम्।
नन्वेवमपि बहूनां प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् शरीरमेव अव्यक्तशब्दवाच्यम्- इति कुतो विनिगमः? “परिशेषात्” इति ब्रूमः। तथाहि- पूर्वस्मिन्वाक्ये इन्द्रियार्थमनोबुद्धिशब्दैर्निर्दिष्टाः पदार्थाः, उत्तरस्मिवाक्ये तैरेव शब्दैर्निर्दिश्यन्ते।
पूर्वत्रात्मशब्देन निर्दिष्टं वस्तूत्तरत्र पुरुषशब्देनोपदिष्टम्। उत्तरवाक्ये महच्छब्देन यदुक्तम् , तत्पूर्ववाक्ये बुद्धिशब्देन संगृहीतम्।
बुद्धिर्हि द्विधा- अस्मदादीनां बुद्धिरेका, तत्कारणभूता हिरण्यगर्भबुद्धिरपरा महच्छब्दवाच्या। तयोः पूर्वत्रैकत्वेन निर्दिष्टयोरुत्तरत्र भेदेन निर्देशः। एवं सति, पूर्ववाक्ये शरीरमेकं परिशिष्टम्, उत्तरवाक्ये च अव्यक्तशब्दः परिशिष्यते। न च- एवं परिशेषेऽपि शरीरस्य स्पष्टत्वात् अव्यक्तशब्दवाच्यत्वमनुपपन्नम्- इति शङ्कनीयम्, कारणावस्थापन्नस्य शरीरस्य सूक्ष्मत्वेनास्पष्टतया अव्यक्तशब्दार्हत्वात्। तस्मात्- अव्यक्तशब्दवाच्यं वपुः॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “विविच्य लोकसंसिद्धं जीवं प्राणाद्युपाधितः। ब्रह्मत्वमन्यतोऽप्राप्तं बोध्यते ब्रह्म नेतरम्॥ 28॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.2 चमसाधिकरणम्

SŪचमसवदविशेषात्॥1.4.8॥

SŪज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके॥1.4.9॥

SŪकल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः॥1.4.10॥

1विषयः

रज आदौ लोहितादि-लक्ष्येऽसौ सांख्यशास्त्रगा॥ 3॥

3पूर्वपक्षः

<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>द्वितीये तेजोबन्नात्मकप्रकृतेरेवाजात्वाधिकरणे सूत्राणि
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>द्वितीयाधिकरणमारचयति –
अजेह सांख्यप्रकृति-स्तेजोबन्नात्मिकाऽथवा॥
लोहितादिप्रत्यभिज्ञा तेजोबन्नादिलक्षणम्॥
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1350”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>श्वेताश्वतरोपनिषदि चतुर्थाध्याये श्रूयते- “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्” इति। अत्र- अजाशब्देन सांख्यशास्त्रोक्ता प्रधानशब्दवाच्या प्रकृतिर्विवक्षिता, अथवा- छान्दोग्यश्रुतावुक्ता तेजोबन्नात्मिका प्रकृतिः- इति सन्देहे, “प्रधानम्” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- सत्त्वरजस्तमोगुणात्मत्वप्रतीतेः। यद्यपि लोहितशुक्लकृष्णवर्णा एव श्रूयन्ते न तु गुणाः, तथाऽपि लोहितादिशब्दैः गुणा लक्ष्यन्ते। तत्र लोहितशब्देन रञ्जकत्वसाम्याद्रजोगुण उपलक्षितः, शुक्लशब्देन स्वच्छत्वसाम्यात्सत्त्वगुणः, कृष्णशब्देनावरकत्वसाम्यात् तमोगुणः। एवं सति, शास्त्रान्तरप्रतीतिरनुगृहीता भवति। तस्मात्- प्रधानम्। इति प्राप्ते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1350”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”> </w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>

4सिद्धान्तः

प्रकृतिं गमयेच्छ्रौती-मजाक्लृप्तिर्मधुत्ववत्॥ 4॥

ब्रूमः- “यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपम्, यच्छुक्लं तदपाम्, यत्कृष्णं तदन्नस्य” इति छान्दोग्ये तेजोबन्नात्मिकायाः प्रकृतेर्लोहितशुक्लकृष्णरूपाणि श्रुतान्येवात्र प्रत्यभिज्ञायन्ते। तत्र श्रौतप्रत्यभिज्ञायाः प्राबल्यात्, लोहितादिशब्दानां मुख्यार्थसम्भवाच्च तेजोबन्नात्मिका प्रकृतिः अजा इति गम्यते।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1350”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>यद्यपि- अजाशब्दः छागवाचित्वान्नोक्तप्रकृतौ रूढः, नापि ”न जायते” इति योगः सम्भवति, तेजोबन्नानां ब्रह्मणो जातत्वात्, तथाऽपि छागत्वमुक्तप्रकृतौ सुखावबोधाय परिकल्प्यते। यथा- “आदित्यस्यामधुनो मधुत्वम्, असौ वा आदित्यो देवमधु” इत्यादिवाक्येन परिकल्पितम्, तद्वत्। तस्मात्- तेजोबन्नात्मिका प्रकृतिरजा, न साङ्ख्या, उपसङ्ग्रहादपि॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “आनुमानिकाधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “सूक्ष्मत्वात्कारणावस्थ-मव्यक्ताख्यं तदर्हति॥ 2॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.3 सङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्

SŪन सङ्ख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च॥1.4.11॥

SŪप्राणादयो वाक्यशेषात्॥1.4.12॥

SŪज्योतिषैकेषामसत्यन्ने॥1.4.13॥

1विषयः

पञ्च पञ्चजनाः साङ्ख्य-तत्त्वान्याहो श्रुतीरिताः।

3पूर्वपक्षः

प्राणाद्यास्साङ्ख्यतत्त्वानि पञ्चविंशतिभासनात्॥ 5॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>तृतीये प्राणादीनामेव पञ्चजनत्वाधिकरणे सूत्राणि
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>तृतीयाधिकरणमारचयति –
न पञ्चविंशतेर्भान-मात्माकाशातिरेकतः॥
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>बृहदारण्यके षष्ठाध्याये श्रूयते –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:val=“en-US” w:bidi=“kn-IN”/></w:rPr><w:t>“यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“center”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:b/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:t>तमेव मन्य आत्मानं विद्वा-न्ब्रह्मामृतोऽमृतम्”॥
<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अस्यायमर्थः- “पञ्च पञ्चजना आकाशश्च यस्मिन्नाश्रिताः, तमेवाश्रयभूतमात्मानममृतं ब्रह्म मन्ये। इत्थं विद्वानहममृते भवामि”। तत्र- “पञ्च पञ्चजनाः” इति प्रोक्ताः पदार्थाः किं साङ्ख्यशास्त्रोक्ततत्त्वानि , आहोस्वित्- श्रुतिप्रोक्ताः प्राणचक्षुश्श्श्रोत्रमनोन्नसंज्ञकाः- इति सन्देहे, “साङ्ख्यतत्त्वानि” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- पञ्चविंशति सङ्ख्यायाः शास्त्रप्रसिद्धाया अत्रावभासनात्। तथाहि- “पञ्च पञ्च” इति शब्दद्वयं श्रूयते। तत्रैकेन पञ्चशब्देन तत्त्वगता पञ्चसङ्ख्या विवक्षिता, द्वितीयेन पञ्चसङ्ख्याविषयाऽपरा पञ्चसङ्ख्या विवक्षिता। तथाच “पञ्चसङ्ख्याविशिष्टानि तत्त्वपञ्चकानि” इत्युक्तं भवति। ततश्च पञ्चभिः पञ्चकैः पञ्चविंशत्यवभासनात्, साङ्ख्यतत्त्वानां प्राप्तौ-
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>

4सिद्धान्तः

संज्ञा पञ्चजनेत्येषा प्राणाद्याः संज्ञिनः श्रुताः॥ 6॥

ब्रूमः- यद्यपि पञ्चसङ्ख्याविषयाऽपरा पञ्चसङ्ख्या श्रूयते, तथाऽपि न पञ्चविंशतिरियं भवितुं शक्नोति, पञ्चविंशतिसङ्ख्यानां तत्त्वानामाश्रयत्वेनात्मनोऽवभासनात्। नह्ययमात्मा पञ्चविंशत्यन्तःपाती। तथाच सति “एकस्यैवाधेयत्वमाधारत्वं च” इति विरोधप्रसङ्गात्। आकाशोऽप्यपरः श्रूयते। न च तस्यापि पञ्चविंशत्यन्तःपातित्वम्, ”आकाशश्च” इति पृथक् निर्देशसमुच्चययोर्विधानात्। तत आत्माकाशाभ्यां सह सप्तविंशतिसम्पत्तेर्न सांख्यतत्त्वानामत्रावकाशः।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr><w:t>कस्तर्हि वाक्यार्थः? उच्यते- पञ्चजनशब्दोऽयं समस्तः संज्ञावाची, “दिक्सङ्ख्ये संज्ञायाम् [पा.सू. 2।1।50] इति समासविधानात्। ततः “पञ्चजनसंज्ञकाः पदार्थाः पञ्चसङ्ख्याकाः” इत्युक्तं भवति। संज्ञिनस्तु वाक्यशेषात्प्राणादयोऽवगन्तव्याः। “प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमुतान्नस्यान्नम्, मनसो ये मनो विदुः” इति वाक्यशेषः। प्राणादीनां पञ्चानां साक्षी चिदात्मा द्वितीयैः प्राणादिशब्दैरभिधीयते। तस्माद्वाक्यशेषात्प्राणादयः पञ्चजना भवेयुः॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “चमसाधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “प्रकृतिं गमयेच्छ्रौती-मजाक्लृप्तिर्मधुत्ववत्॥ 4॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.4 कारणत्वाधिकरणम्

SŪकारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः॥1.4.14॥

SŪसमाकर्षात्॥1.4.15॥

1विषयः

समन्वयो जगद्योनौ न युक्तो युज्यतेऽथवा।

<w:tab w:val=“left” w:pos=“2642”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>योऽयं वेदान्तसमन्वयो जगत्कारणविषयः सार्धैस्त्रिभिः पादैः प्रतिपादितः, तमाक्षिप्य समाधातुमयमारम्भः- “न युक्तोऽयं समन्वयः” इति तावत्प्राप्तम्।

3पूर्वपक्षः

न युक्तो वेदवाक्येषु परस्परविरोधतः॥ 7॥

कुतः- वेदान्तेषु बहुशो विरोधप्रतीतेः प्रामाण्यस्यैव दुस्सम्पादत्वात्। तथाहि-
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“002C2DFC” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:val=“en-US” w:bidi=“kn-IN”/></w:rPr><w:t>“आत्मन आकाशस्सम्भूतः” इति तैत्तिरीयके वियदादीन्प्रति स्रष्टृत्वं श्रूयते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>छान्दोग्ये- “तत्तेजोऽसृजत” इति तेजआदीन्प्रति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>ऐतरेयके- “स इमाल्लोकानसृजत” इति लोकान्प्रति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>मुण्डके- “एतस्माज्जायते प्राणः” इति प्राणादीन्प्रति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>न केवलं कार्यद्वारेणैव विरोधः, किन्तु कारणस्वरूपोपन्यासेऽपि।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“002C2DFC” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:bCs/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:val=“en-US” w:bidi=“kn-IN”/></w:rPr><w:t>“सदेव सौम्येदमग्र आसीत्” इति छान्दोग्ये सद्रूपत्वं कारणस्यावगम्यते।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>तैत्तिरीयके- “असद्वा इदमग्र आसीत्” इत्यसद्रूपत्वम्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>ऐतरेयके तु- “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” इत्यात्मरूपत्वम्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>अतो विरोधान्न समन्वयः। इति प्राप्ते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1440”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>

4सिद्धान्तः

सर्गक्रमविवादेऽपि नासौ स्रष्टरि विद्यते ।
अव्याकृतमसत्प्रोक्तं युक्तोऽसौ कारणे ततः॥ 8॥

ब्रूमः- भवतु नाम सृष्टेषु वियदादिषु तत्क्रमे च विवादः। वियदादीनामतात्पर्यविषयत्वादद्वितीयब्रह्मबोधायैव तदुपन्यासः। तात्पर्यविषये तु जगत्स्रष्टरि ब्रह्मणि न क्वापि विरोधोऽस्ति। क्वचित्सच्छब्देनोक्तस्य ब्रह्मणोऽन्यत्र सर्वजीवस्वरूपविवक्षयात्मशब्देनाभिधानात्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1440”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>यत्तु- असच्छब्देनाभिधानम्, तदव्याकृतत्वाभिधानाभिप्रायम्। न तु अत्यन्ताभावाभिप्रायम्। “कथमसतः सज्जायेत” इति श्रुत्यन्तरेणाभावस्य कारणत्वनिषेधात्। तस्मात्- एकवाक्यतायाः सुसम्पादत्वात् युक्तो जगत्कारणे समन्वयः॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “सङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “संज्ञा पञ्चजनेत्येषा प्राणाद्याः संज्ञिनः श्रुताः॥ 6॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.5 बालाक्यधिकरणम्

SŪजगद्वाचित्वात्॥1.4.16॥

SŪजीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्व्याख्यातम्॥1.4.17॥

SŪअन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके॥1.4.18॥

1विषयः

पुरुषाणां तु कः कर्ता प्राणजीवपरात्मसु।

3पूर्वपक्षः

कर्मेति चलने प्राणो जीवोऽपूर्वे विवक्षिते॥ 9॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“1640”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>पञ्चमे परमात्मन एव जगत्कर्तृत्वाधिकरणे सूत्राणि
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1640”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>पञ्चमाधिकरणमारचयति –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“720”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि बालाकिनाम्ना ब्राह्मणेनादित्यादिषु षोडशसु पुरुषेषु ब्रह्मत्वेनोक्तेषु, राजा तान्निराकृत्य स्वयमाह- “यो वै बालाके, एतेषां पुरुषाणां कर्ता, यस्य वै तत्कर्म, स वै वेदितव्यः” इति। अत्र वेदितव्यः प्राणो वा, जीवो वा, परमात्मा वा इति त्रेधा संशये सति, ”प्राणः” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- कर्मशब्दस्य चलनवाचित्वात्। देहादिचालनस्य प्राणसम्बन्धित्वात्। अथवा पुरुषाणां कर्ता जीवो भवेत्। कुतः- कर्मशब्दस्य अपूर्ववाचित्वात्। जीवस्य च अपूर्वस्वामित्वात्। सर्वथा न परमात्मा। इति प्राप्ते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“900”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>

4सिद्धान्तः

जगद्वाची कर्मशब्दः पुंमात्रविनिवृत्तये।
तत्कर्ता परमात्मैव न मृषावादिता ततः॥ 10॥

ब्रूमः- नात्र कर्मशब्दश्चलने वर्तते, नाप्यपूर्वे। किंत्वयं जगद्वाची, “क्रियत इति कर्म” इति व्युत्पत्तेः। सति जगद्वाचित्वे, कर्मशब्दः सप्रयोजनो भविष्यति, पुरुषमात्रकर्तृत्वशङ्कानिवृत्यर्थत्वात्। तथा च श्रुतिवाक्याक्षराण्येवं योजयितव्यानि। “हे बालाके त्वदुक्तानां पुरुषाणां षोडशानां यः कर्ता स एव वेदितव्यः। न तु ते पुरुषाः। अथवा किमनेन “षोडशानां कर्ता” इति सङ्कोचेन? एतत्कृत्स्नं जगद्यस्य कार्यम्, “स एव वेदितव्यः” इति।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“900”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“hi-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t xml:space=“preserve”>कृत्स्नजगत्कर्तृत्वं च परमात्मन एव। न जीवप्राणयोः। एवं सति, राज्ञो मृषावादित्वदोषो न भवति, “ब्रह्म ते ब्रवाणि” इति प्रतिज्ञाय, षोडश पुरुषान्ब्रुवतो बालाकेः “मृषा वै किल”- इत्यनेन मृषावादित्वमापाद्य, राजा स्वयं ब्रह्म विवक्षुर्यदि प्राणजीवौ ब्रूयात्, तदा बालाकेरिव राज्ञोपि मृषावादित्वं स्यात्। तच्चायुक्तम्। तस्माद्- वाक्योक्तो जगत्कर्ता परमात्मैव॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “कारणत्वाधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “सर्गक्रमविवादेऽपि नासौ स्रष्टरि विद्यते । अव्याकृतमसत्प्रोक्तं युक्तोऽसौ कारणे ततः॥ 8॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.6 वाक्यान्वयाधिकरणम्

SŪवाक्यान्वयात्॥1.4.19॥

SŪप्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः॥1.4.20॥

SŪउत्क्रमिष्यत एवं भावा.दित्यौडुलोमिः॥1.4.21॥

SŪअवस्थितेरितिकाशकृत्स्नः॥1.4.22॥

1विषयः

आत्मा द्रष्टव्य इत्युक्तः संसारी वा परेश्वरः।

3पूर्वपक्षः

संसारी पतिजायादि-भोगप्रीत्याऽस्य सूचनात्॥ 11॥

<w:tab w:val=“left” w:pos=“1640”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>षष्ठे परमात्मन एव दर्शनयोग्यात्मत्वाधिकरणे सूत्राणि
<w:tab w:val=“left” w:pos=“1640”/></w:tabs><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>षष्ठाधिकरणमारचयति –
<w:tab w:val=“left” w:pos=“900”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>बृहदारण्यके चतुर्थाध्याये मैत्रेयीं भार्यां प्रति याज्ञवल्क्यः पतिरुपदिशति- “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इति। अत्र आत्मनि संसारी वा परमेश्वरो वेति द्वेधा सन्दिग्धे सति “संसारी” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- “न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति” इत्यादिवाक्यैर्भोगप्रीतियुक्तस्यात्मनः संसारित्वसूचनात्। अयमत्र वाक्यार्थः- ”पत्यौ प्रीतिं कुर्वती जाया, न पत्युः सुखाय प्रीतिं करोति। किंतु स्वसुखायैव। एवं पतिपुत्रादयोऽपि स्वभोगायैव इतरत्र प्रीतिं कुर्वन्ति, इति भोगश्च नासङ्गस्येश्वरस्यावकल्प्यते। तस्मात् संसारी। इति प्राप्ते,
<w:tab w:val=“left” w:pos=“900”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>

4सिद्धान्तः

अमृतत्वमुपक्रम्य तदन्तेऽप्युपसंहृतम्।
संसारिणमनूद्यातः परेशत्वं विधीयते॥ 12॥

ब्रूमः- एतद्वायोपक्रमे मैत्रेयी “वित्तसाध्येन कर्मणा किं ममामृतत्वं स्यात्” इति पप्रच्छ। याज्ञवल्क्यस्तु “अमृतस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेन” इति “अमृतत्वं प्रति आशाऽपि कर्मणा नास्ति” इत्युत्तरमाह। ब्राह्मणावसानेऽपि “एताव.दरे खल्वमृतत्वम्” इत्युपसंहृतम्। अत उपक्रमोपसंहारवशात् अमृतत्वसाधनमात्मज्ञानमत्र प्रतिपाद्यम्।
<w:tab w:val=“left” w:pos=“900”/></w:tabs><w:jc w:val=“both”/><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr></w:pPr><w:r><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:lastRenderedPageBreak/><w:tab/></w:r><w:r w:rsidR=“00290924” w:rsidRPr=“004B47CA”><w:rPr><w:rFonts w:ascii=“VijayaDV” w:hAnsi=“VijayaDV”/><w:color w:val=“000000”/><w:sz w:val=“28”/><w:cs/><w:lang w:bidi=“sa-IN”/></w:rPr><w:t>जीवात्मज्ञानं च नामृतत्वसाधनम्। तस्मात्- भोगप्रीतिसूचितं जीवमनूद्य, तस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “बालाक्यधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “जगद्वाची कर्मशब्दः पुंमात्रविनिवृत्तये। तत्कर्ता परमात्मैव न मृषावादिता ततः॥ 10॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.7 प्रकृत्यधिकरणम्

SŪप्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्॥1.4.23॥

SŪअभिध्योपदेशाच्च॥1.4.24॥

SŪसाक्षाच्चोभयाम्नानात्॥1.4.25॥

SŪआत्मकृतेः परिणामात्॥1.4.26॥

SŪयोनिश्च हि गीयते॥1.4.27॥

सप्तमाधिकरणमारचयति –

1विषयः

निमित्तमेव ब्रह्म स्यादु-पादानं च वीक्षणात् ।

जगत्कारणत्वप्रतिपादकानि सर्वाणि वाक्यानि विषयः।

3पूर्वपक्षः

कुलालवन्निमित्तं त-न्नोपादानं मृदादिवत्॥ 13॥

तत्र- “किं ब्रह्म निमित्तकारणमेव, उत उपादानकारणमपि” इति सन्देहे “निमित्तकारणमेव” इति तावत्प्राप्तम्। कुतः “तदैक्षत” इति सृज्यकार्यविषयपर्यालोचनश्रवणात्।
पर्यालोचनं च निमित्तभूते कुलालादावेव दृष्टम्। न उपादानभूतमृदादौ। तस्मात्- निमित्तकारणमेव। इति प्राप्ते,

4सिद्धान्तः

बहु स्यामित्युपादान-भावोऽपि श्रुत ईक्षितुः।
एकबुद्ध्या सर्वधीश्च तस्माद्ब्रह्मोभयात्मकम्॥ 14॥

ब्रूमः- “तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय” इतीक्षितुरेव प्रकर्षेणोत्पत्त्या बहुभावः श्रूयते। तत उपादानत्वमस्ति। किञ्च “येनाश्रुतं श्रुतं भवति” इत्यादिना ब्रह्मण्येकस्मिञ्छ्रुते सति, अश्रुतमपि जगच्छ्रुतमेव भवति इति प्रतिपाद्यते। तदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञनं च। तच्च ब्रह्मणः सर्वोपादानत्वे सति, ब्रह्मव्यतिरेकेण कार्याणामभावादुपपादयितुं सुशकम्। केवलनिमित्तत्वे तु, सर्वेषु कार्येषु ब्रह्मव्यतिरिक्तेषु सत्सु, कथं नाम एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिपाद्यते? तस्मात्- उभयविधकारणं ब्रह्म॥

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “वाक्यान्वयाधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “अमृतत्वमुपक्रम्य तदन्तेऽप्युपसंहृतम्। संसारिणमनूद्यातः परेशत्वं विधीयते॥ 12॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]

1.4.8 सर्वव्याख्यानाधिकरणम्

अष्टमे ब्रह्मण एव जगत्कारणत्वाधिकरणे सूत्रम्

SŪएतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥1.4.28॥

अष्टमाधिकरणामारचयति –

1विषयः

अण्वादेरपि हेतुत्वं श्रुतं ब्रह्मण एव वा।
वटधानादिदृष्टान्ता-दण्वादेरपि तच्छ्रुतम्॥ 15॥

वेदान्ता विषयः।

2संशयः

तत्र किं ब्रह्मण इव परमाणुशून्यादीनामपि श्रौतं कारणत्वमस्ति? अथवा- सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वं प्रतिनियतम्? इति संशयः।

3पूर्वपक्षः

शून्याण्वादिष्वेकबुद्ध्या सर्वबुद्धिर्न युज्यते।
स्युर्ब्रह्मण्यपि धानाद्या-स्ततो ब्रह्मैव कारणम्॥ 16॥

अण्वादेरपि कारणत्वं श्रौतम्। वटधानादिदृष्टान्तश्रवणात्। तथा हि- छान्दोग्ये षष्ठाध्याये श्वेतकेतुं प्रत्युपदिशन्नुद्दालकः सूक्ष्मतत्वे स्थूलस्य जगतोऽन्तर्भावं प्रतिपादयितुं महावृक्षगर्भितानि वटबीजानि दृष्टान्तत्वेनोदाजहार। अतस्तादृशाः परमाणवो दार्ष्टान्तिके श्रुता भवन्ति।
शून्यस्य तु ”असद्वा इदमग्र आसीत्” इति साक्षादेव कारणत्वं श्रुतम्। “स्वभावमेके कवयो वदन्ति, कालं तथाऽन्ये” इति स्वभावकालपक्षौ श्रुतौ। तस्मात्- परमाण्वादीनामपि श्रौतं कारणत्वम्। इति प्राप्ते,

4सिद्धान्तः

॥समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः॥1॥

ब्रूमः- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं शून्यादिमतेषु नोपपद्यते। शून्यादिभिः, अजन्यस्य ब्रह्मणः शून्यादिज्ञानेनाज्ञातत्वात्। धानादृष्टान्तस्तु ब्रह्मण्यपि इन्द्रियागम्यतया सूक्ष्मत्वादुपपद्यते।
असच्छब्दस्य नामरूपराहित्याभिप्रायश्चतुर्थाधिकरणे वर्णितः। स्वभावकालपक्षौ तु पूर्वपक्षत्वेन श्रुत्योपन्यस्तौ। तस्मात्- ब्रह्मैव श्रुत्यभिहितं जगत्कारणं, न परमाण्वादीनि- इति सिद्धम्॥
इति वैयासिकन्यायमालायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः॥1.4.॥
अथ द्वितीयाध्यायः
द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः

5सङ्गतिःऊहिता

शास्त्रसङ्गतिः — “ब्रह्मविचारः” इत्यस्मिन् शास्त्रविषये अयं न्यायोऽन्तर्भवति।

अध्यायसङ्गतिः — “समन्वयः” इति लक्षणम् अध्यायविषयः; तत्रैवायं न्यायः सङ्गच्छते।

पादसङ्गतिः — “चतुर्थपादेनाव्यक्तपद.मजापदं चेत्येवमादि सन्दिग्धं पदं चिन्त्यम्” इत्ययं पादविषयः; तदन्तर्गतोऽयं न्यायः।

अवान्तरसङ्गतिः — पूर्वन्यायः “प्रकृत्यधिकरणम्”; तस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य अत्र आक्षेपादि योज्यम्। तस्य सिद्धान्तः — “बहु स्यामित्युपादान-भावोऽपि श्रुत ईक्षितुः। एकबुद्ध्या सर्वधीश्च तस्माद्ब्रह्मोभयात्मकम्॥ 14॥”

[ आक्षेपः / दृष्टान्तः / प्रत्युदाहरणम् / प्रासङ्गिकम् / उपोद्घातः / अपवादः — ऊह्यम् ]