शेषत्वम्

ध्रौवादाज्यादुपांशुयाजार्थमवदाने कृते तच्छेषेण ध्रौवेण द्रव्येण स्विष्टकृदादिकं शेषकार्यं कर्तव्यम्। कुतः- ''तद्यत्सर्वेभ्यो हविर्भ्यः समवद्यति'' इति वाक्येन प्रापितत्वात्- इति चेत्-

''साकंप्रस्थायीयेन यजेत पशुकामः'' इति विहिते कर्मणि श्रूयते ''सह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाह'' इति। तत्र चतसृभिर्दधिपयःकुम्भीभिः सहाहवनीयदेशेऽभिक्रमणमात्रं श्रुतम्। न तु तत्र कुम्भीभिर्होमः श्रुतः। तथा सत्यस्य कर्मणः सांनाय्यविकृत्तित्वाज्जुह्वा कुम्भीभ्योऽवदाय होतव्यम्। हुतशेषेण च स्विष्टकृदादिकं सांनाय्यशेषेणेव कर्तव्यम्- इति प्राप्ते

-

सौत्रामणिनामके यागे श्रूयते ''पयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते'' इति। तत्र प्रकृतिगतसोमग्रहेष्विव शेषकार्यं स्विष्टकृदादिकमस्ति। न चात्र पूर्ववच्छेषाभावः। ''उच्छिनष्टि, न सर्वं जुहोति'' इत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणात्- इति चेत्-
मैवम्। अवशिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात्।
''ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्'' इति श्रूयते।
''यदि ब्राह्मणं न विन्देत्, वल्मीकवपायामवनयेत्'' इति च।
''शतातृण्णायामवनयेत्'' इति च।

''य इन्द्रियकामो वीर्यकामः स्यात्, तमेतया सर्वपृष्ठया याजयेत्'' इति विहितायामिष्टौ षडिन्द्रा एवं श्रूयन्ते- ''इन्द्राय राथंतराय, इन्द्राय बार्हताय, इन्द्राय वैरूपाय, इन्द्राय वैराजाय, इन्द्राय शाक्वराय, इन्द्राय रैवताय'' इति। तत्र स्वरूपेणैकोऽपीन्द्रः पृष्ठस्तोत्रेषु षट्सु विहितानां षण्णां रथंतरादिसाम्नां संबन्धेन विशेष्यमाणः षोढा भिद्यते। तासां सर्वासामिन्द्रदेवतानामेक एव पुरोडाशो विधीयते- ''द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति। वैश्वदेवत्वाय'' इति। तस्मिंश्च पुरोडाशे प्रोक्तदेवताभ्यः पृथक्पृथक्प्रदानाय बहुभ्यः प्रदेशेभ्योऽवदानं श्रूयते ''समन्तं पर्यवद्यति'' इति। तत्र देवताभेदेन प्रदानभेदेन च कर्मणां भेदे सति पृथगतिदेशात्स्विष्टकृदिडादि शेषकार्यं षट्कृत्वः पृथक्कर्तव्यम्- इति चेत्-

ज्योतिष्टोमे योऽयमैन्द्रवायवग्रहः। तत्र संस्कार्यस्य सोमस्यैकत्वात्सकृदेव शेषकार्यम्- इति चेत्-

सोमयागेषु शेषभक्षो नास्ति, ''यद्ग्रहाञ्जुहोति'' इति कृत्स्नग्रहेणाहुतिश्रवणात्कुम्भीष्विव शेषाभावात्- इति चेत्-

ज्योतिष्टोमे श्रूयते ''प्रैतु होतुश्चमसः, प्रब्रह्मणः, प्रोद्गातॄणां, प्रयजमानस्य, प्रयन्तु सदस्यानाम्'' इति। तत्र वचनाभावादभक्षः- इति चेत्-

पूर्वोदाहृतवाक्ये 'प्रोद्गातॄणाम्' इत्यत्रैकस्यैव भक्षः। उद्गीथशब्दाभिधेयायाः सामभक्तेरु- द्गातर्युद्गातृप्रातिपदिकस्य रूढत्वात्- इत्येकः पूर्वपक्षः।
'उद्गातॄणाम्' इत्यस्य बहुत्वस्यैकस्मिन्नसंभवादुद्गात्रोपलक्षिताः षोडशर्त्विजः सर्वेऽपि भक्षयेयुः- इति द्वितीयः।
उद्गीथप्रस्तावप्रतिहारान्सामभागानुद्गातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तारः प्रयोगकाले गायन्ति। 'उदुत्कर्षेण गायन्ति' इति योगेनोद्गातारस्त्रयो भक्षयेयुः- इति तृतीयः पक्षः ।
'रूढिर्योगमपहरति' इति न्यायादेक एवोद्गाता। तेन च बहुवचनोपपत्तये प्रत्यासन्ना उपलक्ष्यन्ते। प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृप्रतिहर्त्रोरिव सुब्रह्मण्यस्याप्यस्ति। सामवेदाध्यायित्वेन सुब्रह्मण्याह्वानरूपे तदीयकर्मण्यप्यौद्गात्रसमाख्यायाः सत्त्वात्। तस्मात्- 'सुब्रह्मण्येन सहिताश्चत्वारः सामगा भक्षयेयुः'- इत्ययमन्त्यः पक्षो भाष्यकारस्याभिमतः।

''हरिरसि हारियोजनः'' इत्यनेन मन्त्रेण गृह्यमाणो ग्रहो हारियोजनः। होतृब्रह्मादयश्चमसिनः। यस्तु चतुर्णां होतॄणां मध्ये चतुर्थो ग्रावस्तुन्नामकोऽस्ति, नासौ चमसी। तत्र चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम्। कुतः-''यथाचमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्ति, अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते'' इत्यत्र पूर्ववाक्ये चमसिनां संनिहितत्वेनोत्तरवाक्ये सर्वशब्देन तेषामेवाभिधातव्यत्वात्। अतो नास्ति ग्रावस्तुतस्तत्र भक्षः- इति प्राप्ते

-

''वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः'' इत्येवं श्रूयते। वषट्कर्ता होता। तस्य भक्षणं समाख्यया प्राप्तम्। प्राथम्यं त्वप्राप्तमिति तदेवात्र विधियते- इति चेत्-

'प्रैतु होतुश्चमसः' इत्यत्र समाख्या भक्षहेतुः। हारियोजने वाक्यम्, 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इत्यत्र वषट्कारः, इत्येवमुक्तत्वात्त्रय एव भक्षहेतवः- इति चेत्-
मैवम्। ''हविर्धाने ग्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान्भक्षयन्ति'' इति श्रूयते। उत्तरवेद्याः प्रतीचीने सदसः प्राचीने मण्डलेऽभिषवः। उत्तरवेद्यां होमः। सदसि भक्षणम्। तत्र- अभिषवहोमयोर्वचनान्तरप्राप्तयोरविधेयतया तौ निमित्तत्वेनानूद्य भक्षणं विधीयते। तस्मात्- समाख्यादिवदेतयोरपि भक्षणहेतुत्वमस्ति।। 18।। 19।।

''प्रैतु होतुश्चमसः, प्रब्रह्मणः''- इत्यत्र चमसिषु समाख्या भक्षणे हेतुः। 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इत्यत्र वषट्कारो होतुर्भक्षहेतुः। ''हविर्धाने ग्रावभिरभिषुत्याहवनीये हुत्वा सदसि भक्षयन्ति'' इत्यत्राभिषवसहितो होमोऽध्वर्योर्भक्षहेतुः। तत्र चमसवषट्कारयोः संघो होतरि प्राप्तः। चमसाभिषवसंघोऽध्वर्यौ प्राप्तः। तत्र हेतुद्वयस्य समानबलत्वाद्विकल्पे सत्यन्यतरनिमित्तकृतमेव भक्षणम्- इत्याद्यः पक्षः।
वषट्कारादिहेतोश्चमसेतरग्रहे सावकाशत्वान्निरवकाशया चमसिसमाख्यया तद्बाधे सति चमसिषु पाक्षिकमपि वषट्कारादिहेतुकं भक्षणं नास्ति- इति द्वितीयः पक्षः।
'वषट्कर्तुः' इत्यादिवाक्यस्य प्रबलत्वात्समाख्यया बाधो न युक्तः। निरवकाशतया साऽपि प्रबला- इति चेत्- तर्हि प्रमाणद्वयेन पृथग्भक्षणे विहिते समुच्चयोऽभ्युपेयः। न च व्रीहियववद्विकल्पः, तत्र पुरोडाशनिष्पादनस्य दृष्टप्रयोजनस्यैकत्वात्। इह तु नियमादृष्टार्थं भक्षणम्। तच्चादृष्टं यथावचनं द्विविधम्। तस्मात्समुच्चयः।। 20।। 21।।

एकस्मिन्पात्रे बहूनां क्वचिद्विहितं भक्षणम्। तत्र- अध्वर्युः प्रथमं भक्षयेत्पात्रसंनिधानात्- इति चेत्-
मैवम्। लिङ्गवाक्याभ्यां होतुः प्रथमभक्षावगमात्। ''होतेव नः प्रथमः पाहि'' इति ऋत्विजोऽध्वर्युं संबोध्यैवं प्रार्थयन्ते- 'यथा होताऽस्मत्तः पूर्वं भक्षयित्वा शेषप्रदानेनास्मान्पालितवान्, तथा त्वमपि पाहि' इति। तदेतद्धोतुः प्रथमभक्षे लिङ्गम्। वाक्यं चैवमाम्नातम्- 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः' इति। तत्र विशिष्टविधानात्प्राथम्यमपि सिध्यति। न चैतद्वचनं पात्रसंनिधिरूपेण न्यायमात्रेण बाधितुं शक्यम्। तस्मात्- होता प्रथमं भक्षयेत्।। 22।। 23।।

अनुज्ञाभक्षयोर्द्वयोरनुष्ठितौ गौरवाद्भक्षमात्रम्- इति चेत् ।

अनुज्ञापनस्यादृष्टं प्रयोजनम्। तच्च विभिन्नपात्रेष्वपि समानम्- इति चेत्-

ज्योतिष्टोम ऋतुयाजनामकेषु यागेष्वाम्नायते- ''यजमानस्य याज्या सोऽभिप्रेष्यति- होतरेतद्यज- इति, स्वयं वां निषद्य यजति'' इति। हौत्रे काण्डे समाम्नाता याज्याः समाख्यया होतुः प्राप्ताः। तासु काचिद्याज्या होतुरपनीय यजमानस्य विधीयते। ततो यजमानः स्वेच्छया होतारं वा प्रेष्यति, स्वयं वा याज्यां पठति। तत्र स्वपाठपक्षे याज्या होतुरपनीयते, न तु वषट्कारभक्षावपनीयेते। तयोर्याज्यायामनन्तर्भावात्। अतो होता वषट्करोति भक्षयति च इति प्राप्ते-

ब्रूमः- 'स्वयं वा निषद्य यजति' इति पक्षस्वीकाराद्यजमानेन स्वयं यागः कर्तव्यः। स च यागो वषट्कारमन्तरेण न संभवति। ''याज्याया अधि वषट्करोति'' इति तद्विधानात्।
ननु- यजमानो याज्यां पठतु, होता वषट्करोतु- इति चेत्-

ज्योतिष्टोमे श्रूयते ''यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्, स यदि सोमं बिभक्षयिषेत्, न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्, न सोमम्'' इति। स्तिभिन्यो मुकुलानि। तत्र- उपक्रमोपसंहारयोर्भक्षविषयत्वाद्भक्षमात्रे सोमः पिष्टेन विक्रियते- इति चेत्-

राजसूये दशपेयनामके यागे श्रूयते ''दश दशैकैकं चमसमनुप्रसर्पन्ति'' इति। तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः, सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः। कुतः- 'दश' इति संख्याया जात्येकत्वप्रतिभानात्। तथा हि- दशपेयस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वात्प्राकृतं धर्मजातं चोदकेन प्राप्तम्। प्रकृतौ च- यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्ति, इत्यत्रापि तथैव प्राप्तम्। यदि- अत्र 'दश' इति विशेषो विधीयते, तर्हि प्राकृतं भक्षसंख्यामात्रं निवर्तताम्, नत्वेकजातित्वम्। तस्मात्- राजन्यो यजमानोऽन्यै राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेत्- इति प्राप्ते-

ब्रूमः- प्रकृतितः प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायानुप्रसर्पतां पुरुषाणां 'दश, दश' इति वीप्सया प्रतिचमसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते ''शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति'' इति। तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र चमसभक्षो नास्ति, तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः। तस्मात्- ब्राह्मणा एव भक्षकाः।। 34।। 35।।
अत्र पादे अधिकरणानि 20, सूत्राणि 53।
आदितः अधिकरणानि 184, सूत्राणि 515।
तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः
अनारभ्याधीतानि।