प्रसङ्गः

अष्टरात्रे विश्वजित्प्रथममहः। तस्मिन्प्रकृतिभूतादेकाहाद्विश्वजितः परिधानार्थावत्सत्वक्प्राप्नोति। नाम्ना तथाऽतिदेशात्। 'अवभृथादुदेत्य वत्सत्वचं परिधत्ते' इति प्रकृतौ विधानात्। ततो ज्योतिर्नामकोऽभिप्लवः षडहः। तत्र प्रकृतेर्ज्योतिष्टोमादहतं वासो नाम्नाऽतिदिश्यते। ततोऽभिजिदष्टममहः। तत्रापि चोदकाद्वासः प्राप्नोति। तत्र द्वयोर्नामातिदेशयोः समबलत्वादष्टस्वहःसु त्वग्, वासो वा, इच्छया विकल्प्यते। इत्याद्यः पक्षः।

अग्नौ श्रूयते ''अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमनु देवसुवां हवींषि निर्वपति'' इति। तत्र हविषामष्टानां बहुत्वेन पुरोडाशाद्बलवत्त्वात्तन्त्रित्वम्। ततः स्वधर्मा एव तेऽनुष्ठेयाः। न तु पुरोडाशधर्मैः प्रसङ्गसिद्धिः। इति चेत्-

दर्शपूर्णमासयोराम्नायते ''ऋजुमाघारयति, संततमाघारयति, ऊर्ध्वमाधारयति'' इति। तेषामृजुत्वादीनामाघारोपकारद्वारा कार्यस्यैकत्वाद्विकल्पः। इति चेत्-

अष्टदोषनिदानविकल्पपरिहाराय प्रयोगवचनानुग्रहाय च समुच्चयः स्वात्। ऋज्वाधारधर्मवत्। इति चेत्-
मैवम्। अदृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात्। तर्हि- अस्तु दृष्टभेदः- इति चेत्- एकं पुरोडाशनिष्पादनमन्तरेणान्यस्य कार्यस्यादर्शनात्। न च पेषणादौ दृषदुपलयोरिव समुच्चयः शङ्कनीयः। तद्वत्परस्परसापेक्षत्वाभावात्। अत एव 'ब्रीहिभिर्यजेत' इत्यत्र यवनिरपेक्षाणां व्रीहीणां यागसाधनत्वं विधीयते। एवं 'यवैर्यजेत' इत्यत्रापि। तस्मात्- विकल्पः।। 5।।

विहितयोर्दर्शपूर्णमासयोः कदाचिदननुष्ठाने प्रायश्चित्तं श्रूयते ''वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपात्य'' इति। ''अग्नये पथि कृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्, यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपातयेत्'' इति च। अत्र पूर्ववद्दृष्टप्रयोजनाभावाददृष्टार्थमुभयं समुच्चित्यानुष्ठेयम्। इति चेत्-
मैवम्। यज्ञवैगुण्यसमाधेर्दृष्टप्रयोजनत्वादन्योन्यनिरपेक्षयोर्द्वयोर्व्रीहियववद्विकल्पः। एवम्- ऋग्यजुः सामविहितस्याननुष्ठानात्, निषिद्धस्याचरणाद्वा यद्यज्ञवैगुण्यम्, तस्य वैगुण्यमात्रस्य समाधानाय निरपेक्षाणि प्रायश्चित्तानि विहितानि ''भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात्, भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्, स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्, भूर्भुवःस्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्'' इति। तान्येतानि विकल्प्यन्ते प्रत्येकं वैगुण्यसमाधानक्षमत्वात्।। 6।।

यज्ञपात्रभेदनहविर्द्रव्यस्कन्दनादिनिमित्तेषु श्रूयते ''भिन्ने जुहोति'' इत्यादि। तत्र वैगुण्यसमाधानार्थत्वात्पूर्ववद्विकल्पः। इति चेत्-

''पर्वणि नाध्येयम्'' इति निषिद्धत्वादनध्याये क्रतुप्रयोगे मन्त्रपाठो नास्ति। इति चेत्-

तत्तच्छाखीयब्राह्मणस्वरो भाषिक इत्युच्यते। तदुक्तमाचार्यैः-
छन्दोगा बह्वृचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः। उच्चनीचस्वरं प्राहुः स वै भाषिक उच्यते ।
इति। सोऽयं भाषिकः क्रतौ मन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः। ब्राह्मणेनोक्तत्वात्। मन्त्रविनियोगस्य लिङ्गेन सिद्धत्वात्। स्वरविशेषविधानाय ब्राह्मणे मन्त्र उपादीयते। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- न हि ब्राह्मणे मन्त्रः पठ्यते। किंतु पठनसिद्धस्वराद्युपेतं मन्त्रकाण्डसमुत्पन्नं मन्त्रमुपलक्षयितुं तदुपलक्षणसमर्थानि मन्त्रोपक्रमसदृशानि कानिचिदक्षराण्युर्च्चायन्ते-''इमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यश्वा-भिधानीमादत्ते'' इति। एवमेवाभिप्रायं द्योतयितुं क्वचिच्छब्दान्तरेणोपलक्ष्यते। तद्यथा- ''सावित्राणि जुहोति प्रसूत्यै'' इति। यत्र लिङ्गसिद्धो विनियोगः, तत्र ब्राह्मणमनुवादकमस्तु। तस्मात्- प्रावचनिकः स्वरः क्रतौ प्रयोक्तव्यः।। 9।।

इत्यादि मन्त्रे बहुधा संशयः- किं मन्त्रादौ कर्म कर्तव्यम्, उत ''अगृभ्णन्रशनामृतस्य'' इत्येवंविधस्य कर्मप्रकाशकमन्त्रस्योच्चारण-काले, किंवा यस्य कस्यचित्पदस्य काले, आहोस्वित्- मन्त्रान्ते, अथवा- तथाऽपि किंचित्कालं विलम्ब्य, इति।

तत्र नियामकाभावात्- यदा कदाचित्। इति प्राप्ते

-

अग्नौ किंचित्कर्म विहितम्- ''संततां वसोर्धारां जुहोति'' इति। तत्र सांतत्यमविच्छिन्नत्वम्। तच्च कर्ममन्त्रयोः सहोपक्रमे सत्युपपद्यते। तस्मात्- मन्त्रादौ कर्मसंनिपातः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- तस्मिन्वसोर्धाराख्ये कर्मणि ''द्वादश द्वादशानि जुहोति'' इति श्रुतम्। द्वादशभिर्मन्त्रवाक्यैः संपाद्यमेकमाहुतिस्वरूपं द्वादशम्। तद्यथा ''वाजश्च मे, प्रसवश्च मे, प्रयतिश्च मे, प्रसितिश्च मे, अधीतिश्च मे, क्रतुश्च मे, स्वरश्च मे, श्लोकश्च मे, श्रावश्च मे, श्रुतिश्च मे, ज्योतिश्च मे, सुवश्च मे,'' इत्येतैर्द्वादशभिर्मन्त्रवाक्यैरेकाहुतिर्होतव्या। एकादशोत्तराहुतयः ''प्राणश्च मे, अपानश्च मे'' इत्यादिभिर्निष्पाद्यन्ते। एतेषु च होमद्वादशकेषु मध्ये मध्ये विलम्बाभावः साहित्यम्, न तु मन्त्रकर्मणोः सहोपक्रमः। तस्मात्- पूर्वन्यायेन मन्त्रान्ते कर्मसंनिपातस्य नास्ति कश्चिद्विघ्नः।। 12।।

''संततमाघारयति'' इत्यत्र पूर्ववदाहुतिनैरन्तर्यं न संभवति। आहुतेरेकत्वात्। अतो मन्त्रसाहित्यस्यैव संततशब्दार्थत्वात्, मन्त्रादौ कर्मोपक्रमः। इति चेत्-
मैवम्। क्षार्यमाणाज्यविन्दुनैरन्तर्यस्य शब्दार्थत्वसंभवात्। न च प्रयाजाज्याहुतिष्वपि नैरन्तर्यमस्ति- इति शङ्कनीयम्। तत्र विच्छिद्य विच्छिद्य बिन्दुपातेऽपि कर्मवैकल्याभावात्। अत्र तु न तथा, इति वैषम्यम्। तथा सति 'आघाराय यदाज्यं जुह्वां गृहीतम्, तत्सर्वं शनैरविच्छेदनाहवनीये पातयेत्' इति संततशब्दार्थः। यदि मन्त्रकर्मणोः सहोपक्रमः स्यात्, तदानीम् 'अनेन मन्त्रेण' इति तृतीयाश्रुत्युक्तं पूर्वकाललक्षणं मन्त्रस्य करणत्वं हीयते। तस्मात्पूर्ववन्मन्त्रान्ते कर्मसंनिपातः।। 13।।

पुरोडाशविभागे त्रयो मन्त्राः श्रुताः- ''पूषा वां विभजतु,'' ''भगो वां विभजतु'' ''अर्यमा वां विभजतु'' इति। तव समुच्चित्यानुष्ठातुं शक्यत्वात्समुच्चयः। इति चेत्-

अग्नौ श्रूयते ''चतुर्भिरभ्रिमादत्ते'' इति। तत्र पूर्वोक्तविभागमन्त्रवत्प्रतिमन्त्रं पृथक्करणत्वं नास्ति। चतुःसंख्यया समूहे करणत्वप्रतीतेः। तस्मात्- मन्त्रान्ते कर्मसंनिपातस्याबाधेनैव समुच्चयः स्यात्। न च पूर्वस्यैकैकस्य मन्त्रान्ते संनिपातो न स्यात्- इति शङ्कनीयम्। वाचनिकसंख्यया न्यायसिद्धस्य तस्य बाधितत्वात्।। 15।।

''उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयति'' ''उरु ते यज्ञपतिः प्रथताम्- इतिपुरोडाशं प्रथयति'' इति ब्राह्मणेन पुरोडाशप्रथने द्वौ मन्त्रौ विनियुक्तौ। तस्य च मन्त्रविनियोगस्य मन्त्रलिङ्गेनैव सिद्धत्वाद्ब्राह्मणगतं वचनद्वयं चतुःसंख्यावत्समुच्चये पर्यवस्यति। इति चेत्-

यूपस्योच्छ्रयणे करणभूत एष मन्त्रोऽध्वर्युणा पाठ्यते ''उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीमुपरेण दृंह'' इति। उच्छ्रीयमाणाय यूपाय प्रेषितेन होत्रा मन्त्रः पठ्यते ''उच्छ्रयस्य वनस्पते वर्ष्मन्पृथिव्या अधि'' इति। अनयोर्मन्त्रयोर्यूपोच्छ्रयणस्मारणमेकमेव कार्यम्। तस्मात्- विकल्पः। इति चेत्-

''उच्छ्रयस्व'' इत्यृगेका। ''समिद्धस्व श्रयमाणः'' इति द्वितीया। ''ऊर्ध्व उषुणः'' इति तृतीया। ''ऊर्ध्वो नः पाहि'' इति चतुर्थी। ता(या) एताः क्रियमाणमनुवदन्त्यो होत्रा पठ्यन्ते। तासां यूपोच्छ्रयणकर्तव्यतास्मारणस्य कार्यस्यैकत्वाद्विकल्पः। इति चेत्-
अत्र पादे- अधिकरणानि 16, सूत्राणि सूत्राणि 38।
आदितः- अधिकरणानि 891, सूत्राणि 2597।
द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः
ऐन्द्राबार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्यायुगलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, याज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्पापवादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम्।