प्रसङ्गः

अग्नीषोमीये पशौ यानि चोदकप्राप्तानि प्रयाजाद्यङ्गान्यनुष्ठितानि, तैः पशुपुरोडाश उपकारो नास्ति। कुतः- उपकारबोधकस्य विधेरभावात्। चोदकस्तु 'दर्शपूर्णमासवत्पशुरनुष्ठेयः' इत्येवंरूपत्वात्पशावेव तदुपकारं बोधयति।
ननु पशुपुरोडाशस्यापीष्टिविकृतित्वात्तत्रापि चोदकोऽस्ति- इति चेत्- बाढम्। अत एव भिन्न चोदकबलात्पुरोडाशोपकाराय प्रयाजाद्यङ्गानि पृथगनुष्ठेयानि। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- यद्यपि 'पश्वर्थैः पुरोडाशस्योपकारः' इत्येतादृशं शास्त्रं नास्ति, तथाऽप्ययमुपकारोऽर्थप्राप्तो न निवारयितुं शक्यते। यथा प्रदीपस्य वेदिकार्थं निर्मितस्यार्थसिद्धं मार्गप्रकाशकत्वमनिवार्यम्, तथा पशुतन्त्रमध्येऽनुष्ठीयमानस्य पुरोडाशस्य पश्वर्थैरङ्गैरुपकारः केन वार्येत। तस्मात्- अन्यार्थैरप्यस्तूपकारः।। 2।।

''न तौ पशौ करोति'' इति निषेधादाज्यभागयोः पशावभावे पुरोडाशे प्रसङ्गसिद्धिर्नास्ति। ततस्तौ विचार्येते। तत्र 'पुरोडाश आज्यभागौ न स्तः' इति तावत्प्राप्तम्। कुतः- पुरोडाशविषयस्य चोदकस्य लुप्तत्वात्। अन्यथा प्रयाजादीनामपि पुनरनुष्ठानापत्तेः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- न तावत्पुरोडाशे चोदको लुप्यते। बाधकाभावात्। पूर्वोक्तप्रसङ्गसिद्धिस्तु प्रयोगवचनमेव बाधते, न चोदकम्। अन्यथा प्रयाजादीनां पुरोडाशाङ्गत्वाभावेन प्रसङ्गसिद्धेरप्यवक्तव्यत्वात्।
ननु प्रयोगवचनबाधेऽप्याज्यभागौ न स्तः- इति चेत्-

सोमे ग्रहचमसेषु प्रयुक्तेषु प्रवर्तमाने सौम्यचरौ सवनीयपुरोडाशेषु च सौमिकैग्रहचमसैर्होमः। कुतः- तैर्होतुं शक्यत्वेन कार्यसिद्धेः। इति चेत्-

अग्नीषोमीयादिपशुः शामित्रेऽग्नौ श्रप्यते। ततः- पशुतन्त्रमध्यपाती पशुपुरोडाशोऽपि तत्रैव श्रपणीयः। इति चेत्-

कुण्डपायिनामयनगतेऽग्निहोत्रे यच्छ्रपणम्, तच्छालामुखीये कर्तव्यम्। कुतः- चोदकेन प्राप्तत्वात्। तथा हि प्रकृतिभूतेऽग्निहोत्रे गार्हपत्ये श्रपणं विहितम्। शालामुखीयश्च पूर्वमाहवनीयोऽपि सोमे गार्हपत्यः संपन्नः। ''शालामुखीय एषः, अत ऊर्ध्वं गार्हपत्यः'' इति श्रुतेः। स च द्वादशाहगवामयनपरम्परया चोदकेनात्र प्राप्तः। तस्मात्- तत्र श्रपणम्। इति प्राप्ते

-

ज्योतिष्टोमे हविर्धाननामकयोः शकटयोः प्रवर्तनादूर्ध्वमौषधद्रव्यकाणां पुरोडाशानां निर्वापाय तयोरेव शक्तत्वान्न शकटान्तरमन्वेष्यम्। इति चेत्-

दीक्षाकालादन्यकाले यद्यपि प्रायणीयादिकम्, तथाऽप्यदृष्टार्थं जागरणं प्रसङ्गात्सिध्यति। इति चेत्-

वरुणप्रघासेष्वध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोर्विहारभेदेऽपि मन्त्रेष्वेकेनैव पठ्यमानेषूभयोरर्थस्मृतिसिद्धेस्तन्त्रम्। इति चेत्-

दीक्षिण्यादिष्वन्वाधानं कर्तव्यम्। चोदकप्राप्तत्वात्। इति चेत्-

धारणार्थमन्वाधानं प्रसङ्गात्सिध्यतु नाम, देवतापरिग्रहार्थं त्वसिद्धत्वात्पूनः कर्तव्यम्। अन्वाधानमन्त्रस्य देवतापरिग्रहार्थत्वमपि दर्शपूर्णमासयोराम्नायते ''ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्तु- इत्याग्निं गृह्णाति'' इति।
नैतद्युक्तम्। देवतापरिग्रहस्याप्यत्र विद्यमानत्वात्। तथा च श्रूयते ''आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दीक्षिष्यमाणः, अग्निरवमो देवानां विष्णुः परमः, यदाग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति देवता एवोभयतः परिगृह्य दीक्षते'' इति। प्रधानदेवतानामेवात्र परिग्रहः, नाङ्गदेवतानामिति चेत्- एवमपि विश्वदेवतापरिग्रहेण सर्वदेवपरिग्रहः सिध्यति। विश्वशब्दस्य सर्वशब्दपर्यायत्वात्। तस्मात्- न पृथगन्वाधानम्।। 16।।

''गौश्वाश्वश्च'' इत्यादिदक्षिणा प्रधानस्यैव, न त्वङ्गानाम्। 'दक्षिणाः सोमस्य' इत्यादि। अत इष्टिषु चोदकप्राप्तोऽन्वाहार्यो दातव्यः।

यथैतास्विष्टिषु पृथगानत्यभावादन्वाहार्यो नास्ति, तथा होतुर्वरणमपि नास्ति। इति चेत्-

''यदातिथ्यायां बर्हिः, तदुपसदाम्, तदग्नीषोमीयस्य'' इति श्रुतम्। तच्च बर्हिस्त्रयाणां साधारणमिति चतुर्थे निरूपितम्। तस्मिन्साधारणे बर्हिषि प्रोक्षणादिसंस्कारः प्रतिकर्म पृथगनुष्ठेयः। कुतः- तन्त्रप्रसङ्गयोरत्रासंभवात्। न तावत्तन्त्रमस्ति, दर्शयागत्रयवदेककालीनत्वाभावात्। नापि प्रसङ्गः, एकस्य तन्त्रमध्येऽन्ययोरपठितत्वात्। इति प्राप्ते

-

तस्मिन्नातिथ्याबर्हिषि ''ऊर्णाम्रदसं त्वां स्तृणामि'' इति य आस्तरणमन्त्रः, तस्याग्नीषोमीये प्रसङ्गसिद्धिः स्यात्। प्रोक्षणादौ तद्दर्शनात्। इति चेत्-

आतिथ्यादेशे संस्कृतं बर्हिः संनह्याग्नीषोमीयदेशे यदा नीयते, तदा संनहने हरणे च ''इन्द्राण्यै संनहनम्'' ''बृहस्पते मूर्ध्ना हरामि'' इति यौ मन्त्रौ, तौ स्तरणवदावर्तनीयौ। इति चेत्-
अत्र पादे- अधिकरणानि 21, सूत्राणि 46।
आदितः- अधिकरणानि 860, सूत्राणि 2522।
द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः
सवनीयपशोस्तन्त्रित्वम्, न तु सवनीयपुरोडाशानाम्। विकृतिस्तन्त्रिणी, न प्रकृतिः अन्वारम्भणीया विकृतिष्वपि स्यात्, न तु प्रकृतावेवेत्यादिविचारः।