तन्त्रम्

वेदिः, वेदः, इध्मा, बर्हिः, इत्यादेः संपादनरूपमङ्गानुष्ठानं प्रधानस्यैव काले कर्तव्यम्। प्रयाजाद्यङ्गेषु मुख्येन सह देशकालकर्त्रैक्यस्य निर्णीतत्वात्। इति चेत्-

''वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत'' इति विहितमाधानं प्रयाजाद्यङ्गवत्प्रतिकर्म पृथक्कार्यम्। इति चेत्-
न। आधानस्य स्वातन्त्र्येण वसन्तादिकाले विहिते तत्कर्मकालेषु पृथगनुष्ठानायोगात्। स्वकालेऽनुष्ठितस्य सर्वकर्मणि संबन्धः समानः।
न च प्रकरणेन विशेषो नियन्तुं शक्यः। आधानस्यानारभ्याधतित्वात्। ''आहवनीये जुहोति'' इत्यादिवाक्येन त्वैष्टिकपशुकसौमिकदार्विकहोमेषूपयोगः साधारणः प्रतिपाद्यते। तस्मात्- तन्त्रेणानुष्ठानम्। यद्यपि- आधानं नेष्ट्यादिकर्मणां साक्षादङ्गम्, तथाऽपि पृथक्कालाभावादाहवनीयादिद्वारा कर्मोपकारकत्वाच्चाङ्गत्वमभ्युपेत्यैवं चिन्ता।। 2।।

ज्योतिष्टोमे पशवोऽग्नीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यास्त्रयो विहिताः। तेषु यूपभेदो युक्तः। कुतः- अग्नीषोमीये प्रत्यक्षवचनेनोपदेशात्। इतरयोश्चोदकाभ्यामतिदेशात्। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- न तावदग्नीषोमीयपशोः काले यूपस्योत्पत्तिः। किंतु ततः प्रागेव यूपोत्पत्तिकालः। ''दीक्षासु यूपं छिनत्ति, क्रीते वा राजनि'' इति तत्कालविधानात्। तत आधानवत्सर्वार्थत्वं संभवति। यथा स्वकाले संपन्नमाधानं तत्तद्वाक्यशेषैस्तेषु तेषु कर्मसु, तथा स्वकाले छेदनादिना निष्पन्नो यूपः प्रत्यक्षचोदकोक्तिभ्यां तत्र तत्र विनियोज्यः। तस्मात्- तन्त्रेण यूपः संपाद्यः।। 3।।

तक्षणपर्यूहणादयो यूपसंस्काराः पशुकालीनत्वान्नियोजनादिवत्त्रिषु पशुषु भेदेन कर्तव्याः। इति चेत्-
मैवम्। छेदनवत्तक्षणादीनामपि यूपकालीनत्वात्। न खलु यूपो नाम कश्चिल्लोके प्रसिद्धः पदार्थोऽस्ति, येन तस्य च्छेदनमात्रेण तद्विधिः कृतार्थः स्यात्। किं तर्हि च्छेदनतक्षणादिना यूपसंज्ञामाश्रित्यैव विधीयते। तथा सति यैश्छेदनतक्षणादि संस्कारैर्यूपत्वमापद्यते, ते सर्वे छेदनकाल एवानुष्ठेयाः। तस्मात्- त्रिष्वपि पशुषु यूपच्छेदनवत्तक्षणपयूर्हणादयस्तन्त्रेणानुष्ठेयाः।। 4।।

शकलः स्वरुरित्युच्यते। स च भिन्नेषु पशुषु भिन्नः संपाद्यः। कुतः- अस्वकालत्वात्। न हि यूपस्यैव स्वरोः कश्चित्प्रातिस्विकः कालः श्रूयते। ततः ''स्वरुणा स्वधितिना वा पशुमनक्ति'' इत्यञ्जनकालीनत्वावगमादञ्जनवद्भेदः। इति प्राप्ते

--

''कृष्णविषाणया कण्डूयते'' ''नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति'' इति ज्योतिष्टोमे श्रुतं प्रासनमहर्गणे द्वित्रिरात्रादौ चोदकप्राप्तम्। तत्र- 'प्रथमे चरमे वाऽह्नि' इत्येवं विकल्प्यते। कुतः- उभयत्र बाधसाम्यात्। यदि प्रथमे अह्नि प्रास्येत्, तदानीमुत्तरेष्वहःसु चोदकप्राप्तं दक्षिणानयनात्प्राचीनं विषाणया कण्डूयनं बाध्येत। चरमेऽह्नि तत्प्रासने पूर्वेष्वहःसु दक्षिणानयनादूर्ध्वं हस्तेन कण्डूयनं चोदकप्राप्तं बाध्येत। तस्मात्- समबलत्वेन विकल्पः। इति प्राप्ते

-

राजसूये नानाबीजयुक्ता यागाः श्रुताः- ''अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणां सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम्'' इत्यादिना। प्रकृतौ प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया वाचो हविष्कृदाह्वानकाले विसर्गः श्रुतः। स चात्र चोदकप्राप्तः।
तत्र 'प्रथमे चरमे वा हविष्कृदाह्वानकाले वाग्विसर्गो विकल्पितः' इति पूर्वःपक्षः।
'चरम एव' इति राद्धान्तः।
अत्रेयं पूर्वपक्षिणोऽभ्यधिका शङ्का 'हस्तेन कण्डूयनं न विहितम्। वाग्विसर्गस्तु विहितः' इति।

यद्यपि पशौ हविष्कृदाह्वानं नास्ति, तथाऽपि कृत्वाचिन्तयेत्। अत्र पशौ हविष्कृदाह्वानकाले वाग्वि-सर्जनीया। कुतः- पशोस्तन्त्रित्वात्। पशुपुरोडाशस्य प्रसङ्गित्वेन पशावनुष्ठितैरेवाङ्गैरुपकारसिद्धेः। इति प्राप्ते

-

अग्निचयने योगविमोकावग्नेः श्रुतौ। ''अग्निं युनज्मि'' इति मन्त्रहोमो योगः। ''इमं स्तनम्'' इति मन्त्रहोमो विमोकः। स च साङ्गप्रधानविषयसर्वप्रयोगान्ते कर्तव्यः। कुतः- योगस्य सर्वार्थत्वेन मध्ये तद्विमोकासंभवात्। इति प्राप्ते

-

प्रधानान्ते विमोकः- इति यो भाष्ये सिद्धान्तः। स एवात्र पूर्वः पक्षः।
''अग्निं युनज्मि- शवसा घृतेनेति जुहोति, अग्निमेव तद्युनक्ति'' इत्येतद्योगस्योत्पत्तिवाक्यम्। ''पञ्चभिर्युनक्ति'' इति गुणविधिः। तत्र न तावदुत्पत्तौ प्रधानगामी योग इत्यस्यार्थस्य गमको विशेषोऽस्ति। गुणविधिशेषेऽपि यज्ञशब्दो न प्रधानमात्रमाचष्टे, किंतु साङ्गम्। तस्मात्- योगस्य सर्वार्थत्वाद्विमोकोऽपि सर्वान्ते कर्तव्यः।। 11।।

अहर्गणेषूपसत्कालीनं सुब्रह्मण्याह्वानं प्रधानभेदाद्भिद्यते। इति चेत्-

अहर्गणेषु प्रथमसुत्यासंनिधौ कृतमपि सुब्रह्मण्याह्वानं सर्वेष्वहःसूपकरोति। यथा यूपैकादशिन्यां दृष्टिगोचरे देशे क्रियमाणा यूपाहुतिः सत्यप्यर्थादेकयूपसंनिधौ सर्वेषामुपकारः, तद्वत्। इति प्राप्ते

-

''समे यजेत'' इत्युक्तो देशः, जुह्वादीनि पात्राणि, अध्वर्युप्रमुखा ऋत्विजः। ते चैकस्मिन्प्रयोग उपयुक्ता निरिष्टकत्वान्न प्रयोगान्तरमर्हन्ति। इष्टान्निर्गता निरिष्टाः, कुत्सिता निरिष्टा निरिष्टकाः। पुनः प्रयोगानर्हा इत्यर्थः। यथा भोजन उपयुक्तं कदलीपर्णं प्रक्षाल्यापि न पुनस्तच्छिष्टाः स्वीकुर्वन्ति, तथाऽत्राप्यन्ये देशादयः प्रयोगान्तरे संपाद्याः। इति प्राप्ते

-

'प्रथमप्रयोगे यान्युपयुक्तानि पात्राणि तान्येव प्रयोगान्तरेषु' इति नियमो नास्ति, उत- अस्ति, इति संशयः।

यथा देशे कर्तृषु च 'तं एव' इति नियमो नास्ति। ऐच्छिकत्वस्योक्तत्वात्। तथा पात्रेष्वपि। इति चेत्-
मैवम्। आमरणं पात्राणां धारणीयत्वात्। ''आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति, यज्ञपात्रैश्च'' इति प्रतिपत्तिविधानेनामरणं धारणमेवावगम्यते।
ननु- 'पात्रैः' इति तृतीयया गुणभावावगमादर्थकर्मेदम्, न तु प्रतिपत्तिः। तथा सति पात्रान्तरैरपि दाहसिद्धेर्न धारणनियमः- इति चेत्-
मैवम्। ''दक्षिणे पाणौ जुहूमासादयति'' इति द्वितीयया प्रतिपाद्यत्वावधारणात्पूर्वेषामेव धारणम्। तस्मात्- सर्वेषु प्रयोगेषु पात्राणां तन्त्रम्।

अनारभ्याधीतानां पात्राणां प्रकृतिगामितया पौर्णमासीमारभ्य धारणम्। इति प्राप्ते

-

वाजपेये सप्तदशप्राजापत्यप्रचारस्य काले चतुर्धा संशयः।

तत्र तावदयं प्रयोगक्रमः- तृतीयसवने प्रथममार्भवः पवमानः, ततो वैश्वदेवग्रहपर्यन्ताः शस्त्रवन्तः सोमाः, ततोऽशस्त्रिष्ववशिष्टेषु सोमग्रहेषु प्रचीर्णेष्वग्निष्टोमसाम्न ऊर्ध्वमुक्थ्यादयः सोमविकाराः- इति। एवं स्थिते प्राजापत्यपशूनामार्भवकाले प्रचारः। कुतः- प्रकृतौ तस्य प्रचारकालत्वेन चोदकप्राप्तत्वात्। इत्याद्यः पक्षः।
''उपरिष्टात्सोमानां प्राजापत्यैश्चरन्ति'' इति वचनेन सोमग्रहप्रचारादूर्ध्व कालो विधीयते। यदि 'प्रातःसवनमाध्यंदिनसवनसोमेभ्य ऊर्ध्वत्वमार्भवकालस्यास्ति' इति योज्येत, तदा चोदकेनैव तत्कालप्राप्तेर्वचनमनर्थकं स्यात्। अतः 'तृतीयसवनसोमानामुपरि' इति वक्तव्यम्। यदि तत्र 'सर्वसोमानामुपरि' इति विवक्ष्येत, तदा चोदकप्राप्तः कालो विप्रकृष्यते। ततः प्रत्यासत्तये 'शस्त्रिणां वैश्वदेवग्रहान्तानां सोमानामुपरि' इति द्वितीयः पक्षः।
'उपरिष्टात्सोमानाम्' इत्यविशेषप्रवृत्ता श्रुतिः कतिपयसोमोर्ध्वत्वविवक्षायां बाध्येत। तस्मात्- शस्त्रवतां तद्रहितानां सोमानामुपरिष्टादग्निष्टोमे यज्ञायज्ञीयसाम्ना संस्थिते सति स प्रचारः कार्यः। तस्य विकृतिकालत्वात्, प्राजापत्यपशूनां च विकृतिरूपत्वात्। इति तृतीयः पक्षः।

तत्र देवतावाचिनां हरिवदिन्द्रपूष्ण्वदिन्द्रादिपदानामुत्कर्षो विषयः।

तस्य चैवं संभावना- सवनीयपशोस्तावदनुयाजा उत्कृष्यन्ते, ''आग्निमारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरन्ति'' इत्यनुयाजानामाग्निमारुतशस्त्रादधस्तनं स्वकालं निर्वाप्योर्ध्वकालस्य विहितत्वात्। उत्कृष्टेष्वनुयजेषु तदुत्तरकालीनः सूक्तवाकोऽर्थादुत्कृष्यते। तस्मिंश्च सूक्तवाके देवतावाचीनि पदानि प्रयोक्तव्यानि। प्रसङ्गिनः पुरोडाशस्य पृथक्सूक्तवाको नास्ति। ततः पशुसंबन्धिसूक्तवाकोत्कर्षेण पुरोडाशसंबन्धिदेवतावाचिपदोत्कर्षः संभावितः। स चोत्कर्षो नास्ति- इति तावत्प्राप्त

म्। कुतः- तासां देवतानां पश्वनङ्गत्वात् ।
अत्र पादे- अधिकरणानि 16, सूत्राणि 54।
आदितः- अधिकरणानि 818, सूत्राणि 2419।
एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः
तथैवावापः प्रपञ्चितः।