बाधः

प्रकृतौ 'आग्नेयमष्टाकपालम्' इत्यष्टसंख्याकानि कपालानि विहितानि। विकृतिषु ''द्यावापृथिव्यमेककपालम, आश्विनं द्विकपालकम्, वैष्णवं त्रिकपालम्'' इत्यादिष्वष्टानामेकदेशः। तत्र- आद्यो मध्यमोऽन्त्यो वा यः कोऽप्येकदेश इच्छया स्वीकार्यः, उत- आद्य एवैकदेशः। नियामकाभावात्- यः कोऽपि। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- 'आचतुर्थात्कर्मणोऽभिसमीक्षेत- इदं करिष्यामि, इदं करिष्यामि' इत्युक्तत्वादनुक्रमेण स्मृत्वाऽनुष्ठेयानि। तत्र प्राकृतोऽनुक्रम एवंविधः- उपवेशनामकेन काष्ठविशेषेण प्रथममङ्गारविशेषं सम्यगवस्थाप्य ''ध्रुवमसि'' इति मन्त्रेण तस्मिन्नङ्गारे पुरोडाशकपालमुपदधाति। सोऽयमनुक्रमश्चोदकप्राप्तस्यैव स्मर्यते। तत्राङ्गारावस्थापनेन पूर्वपदार्थेनानन्तरभावि प्रथमकपालोपधानमेव बुद्धावुपस्थाप्यते। तेन च द्वितीयम्। न च प्रथमद्वितीययोर्विशेषाभावः, द्वितीयस्य हि ''धर्त्रमसि'' इति मन्त्रः प्राचीनदेशश्च विशिष्यते। सत्येवं क्रमनियमे प्रतीतपरित्यागाप्रतीतस्वीकारयोरयुक्तत्वादाद्य एवैकदेशः स्वीकार्यः। अवशिष्टस्तु प्रयोजनाभावाल्लुप्यते। ''एकां सामिधेनीमन्वाह'' इत्यस्मिन्पञ्चदशसामिधेन्येकदेशे, द्विरात्रत्रिरात्रादिषु द्वादशाहैकदेशेषु च, अयमेव न्यायो योज्यः।। 1।।

एवं सति 'एकत्रिकस्य माध्यंदिने तिसृषु' इति यदुक्तम्, तत्र त्रयाणां तृचानामाद्यास्तिस्त्र ऋचो ग्राह्याः, किंवा प्रथमतृचस्थाः क्रमाम्नातास्तिस्त्रः, इति संशयः।

तत्र त्रिच्छन्दस्त्वश्रुत्या प्रबलया दुर्बलं पाठक्रमं बाधित्वा प्रथमपक्षो ग्राह्यः। इति प्राप्ते

-
अभिधीयते- यदेतत्त्रिच्छन्दस्त्वम्, तदतेत्प्राकृतम्, तत्र च्छन्दस्त्रयोपेतस्य तृचत्रयस्योपदिष्टत्वात्। विकृतावपि तत्सर्वमतिदिष्टमिति चेत्- बाढम्। अत एव पाठक्रमोऽप्यतिदिष्टः। तथा सति प्रकान्तगायत्रीछन्दस्कस्य तृचस्य समाप्तौ सत्यां पश्चाद्बृहतीछन्दस्के तृचे प्रथमायाः प्रारम्भावसरः। स चारम्भः 'तिसृषु' इति विशेषविधानेन बाध्यते। तस्मात्- आद्यस्तृचो निखिलो ग्राह्यः।। 2।।

एकत्रिक एव क्रतौ व्यतिषङ्गेणैकस्यां तिसृषु च स्तोत्रेषु संपाद्यमानेषु यद्धूर्गानम्, तत्किं तृचे स्यात्, उत एकस्यामृचि, इति संशयः।

तत्र चोदकेन तृचे भवेत्। इति प्राप्ते

-

तेषु किं द्वादशाहस्य प्रथममहः प्रायणीयसंज्ञमारभ्य क्रमेण विध्यन्तः प्रवर्तते, किंवा प्रायणीयोदयनीयावाद्यन्तौ वर्जयित्वा तन्मध्यगस्य दशरात्रस्य विध्यन्तः प्रवर्तते, इति संशयः।

'ईदृशमहरुपादेयम्, ईदृशं वर्जनीयम्' इति विशेषनियामकाभावादादित आरभ्य प्रवर्तते। इति पूर्वः पक्षः।
द्विरात्रप्रकरण एवमाम्नायते ''यत्प्रथमं तद्द्वितीयम्, यद्द्वितीयं तत्तृतीयम्'' इति। अयमर्थः- 'यद्द्विरात्रस्य प्रथममहरनुष्ठेयम्, तद्द्वादशाहस्य द्वितीयम्' इति। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। तदेतत्प्रायणीयवर्जने लिङ्गम्। तथा 'जगतीमन्तर्गच्छति' इति जागतस्याह्नोऽन्तराय आम्नायते। तच्चोदयनीयवर्जने लिङ्गम्। एवमादिभिर्लिङ्गैरुभयं वर्जयित्वाऽवशिष्टस्य विध्यन्तो यत्र यावानपेक्षितः, तत्र तावान्प्रवर्तते- इत्यवगन्तव्यम्।। 4।। 5।।

अग्निचयने मन्त्रा आधूननार्था वपनार्थाश्च बहवः पठिताः। प्रयोगे तु तदेकदेशसंख्याविहिताः 'सप्तभिराधूनोति, चतुर्दशभिर्वपति' इति। तत्र प्रथमाधिकरणोक्तकपालसामिधेन्यादिन्यायेन प्रथमपठितस्यैव मन्त्रस्योपक्रमः प्राप्नोति।

तेषु किं प्राकृतानां साम्नामभ्यासाद्वृद्धिर्भवति, किंवा सामान्तरागमात्, इति संशयः।

अश्रुतस्य सामगानस्य कल्पयितुमशक्यत्वादभ्यासाद्वृद्धिः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- अभ्यासोऽपि न साक्षाच्छ्रुतः। किंत्वेकविंशादिसंख्यापूरणाय कल्प्यते। संख्या च द्रव्यगता भिन्नद्रव्यैरेव पूर्यते, न त्वेकद्रव्यावृत्त्या। न हि- अष्टकृत्व एकं घटमानीय 'मद्गृहे सन्त्यष्टौ घटाः' इति व्यवहरन्ति। ततः स्तोमावयवगता संख्या तदवयवभूतानां साम्नां पदार्थानां भेदं गमयति। स च भेदः सामान्तरागमे लिङ्गम्। ''अत्र ह्येवावपन्ति'' इत्यावापोद्देशेन देशविशेषविधिरपरं लिङ्गम्। सामान्तरोत्पत्त्यर्थत्वमन्यल्लिङ्गम्। तस्मात्- आगमेन वृद्धिः।। 8।।

प्रकृतौ प्रातःसवने बहिष्पवमानस्याविवृद्धस्तोमः। तस्य विकृतिषु वृद्धौ सत्यां पूर्वोक्तरीत्या सामान्तरागमे प्राप्ते-

दर्शपूर्णमासयोः पञ्चदश साधिधेनीर्विधाय काम्यासु तदावृत्तिर्विधीयते ''एकविंशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्य'' इत्यादिना । यथा बहिष्पवमान ऋगागमः, तथाऽत्रापि। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- एकादशभिः पठिताभिः पञ्चदशसंख्याया अपूर्तावृगन्तरागमेन तत्पूरणं न कृतम्। किंतु तत्पूरणायाभ्यासो विहितः ''त्रिः प्रथमामन्वाह, त्रिरुत्तमाम्'' इति। अतः काम्यानामप्यभ्यासेन पूरणं युक्तम्। अभ्यासपक्षेऽपि यावत्कृत्वोऽभ्यासे सत्येकविंशतिसंख्या पूर्यते, तावत्कृत्वः प्रथमोत्तमे अभ्यसनीये। कुतः- विहितस्य त्रिरभ्यासस्य पूरणार्थत्वदर्शनात्।

ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते ''य एवं विद्वान्षोडशिनं गृह्णाति'' इति। सोऽयं षोडशिग्रहो विकृतौ निविशते। कुतः- प्रबलेन वाक्येन तस्य ग्रहस्य प्रकरणादुत्कृष्यमाणत्वात्। ''उत्तरेऽहन्द्विरात्रस्य गृह्यते, मध्यमेऽहंस्त्रिरात्रस्य'' इति हि वाक्यम्। द्विरात्रादीनां च विकृतित्वं प्रसिद्धम्। अतः प्रकरणं बाधित्वा विकृतौ निवेशः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ''अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात्'' इत्यन्यद्वाक्यमस्ति। तेन प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे निविशते। न चात्र प्रकरणबाधः। अग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टोमावान्तरसंस्थारूपत्वेन ततोऽनन्यत्वात्। न च- एवं सति चोदकेनैव द्विरात्रादिषु प्राप्तत्वात्पुनर्विधिवाक्यं व्यर्थम्- इति शङ्क्यम्। अहर्विशेषसंबन्धाय राजन्यादिनिमित्तनैरपेक्ष्याय वाक्योपपत्तेः। तस्मात्- प्रकृतौ निवेशः।। 13।।

स पूर्वोक्तः षोडशी वचनद्वयबलेनोक्थ्यपात्रादाग्रयणपात्राच्च ग्रहीतव्यः। 'उक्थ्यान्निर्गृह्णाति षोडशिनम्' इत्येकं वाक्यम्। 'आग्रयणाद्गृह्णाति षोडशिनम्' इति द्वितीयं वाक्यम्।

स पूर्वोक्तः षोडशिग्रहस्त्रिषु सवनेषु भवेत्। कुतः- सवनत्रयस्योक्तत्वात्। षोडशिनं प्रकृत्याम्नायते- ''प्रातःसवने ग्राह्यः, माध्यंदिनसवने ग्राह्यः, तृतीयसवने ग्राह्यः'' इति।
नैतत्। सवनद्वयस्यार्थवादत्वेन तृतीयसवनस्योक्तत्वात्। अत एव वाक्यशेषे सवनद्वयं निन्दित्वा तृतीयसवनं विधीयते ''यत्प्रातःसवने (गृह्णीयात्, वज्र उत्तरे सवने व्यतिरिच्येत, यन्माध्यंदिने मध्यतो वज्रं निहन्यात्'') इत्यादिना सवनद्वये वज्रपातदोषोऽभिहितः। 'तृतीयसवने ग्राह्यः, न सर्वेषु सवनेषु गृह्णाति' इति प्रशंसापूर्वकं विहितम्। तस्मात्- तृतीयसवन एव षोडशिग्रहः।। 15।।

षोडशिनं प्रकृत्याम्नायते ''अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात्, अप्युक्थ्ये ग्राह्यः'' इति। सोऽयमग्निष्टोमोक्थ्यसंस्थयोर्विहितः षोडशिग्रहः स्तुतशस्त्रवर्जितो भवितुमर्हति। अन्यथा तदीयाभ्यां स्तुतशस्त्राभ्यां क्रतुसमाप्तौ षोडशिसंस्थात्वं प्रसज्येत, अग्निष्टोमसंस्थात्वं च बाध्येत। तत्संबन्धिसमाप्त्यभावात्। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- ''एकविंशं स्तोत्रं भवति प्रतिष्ठायै हरिवच्छस्यते'' इति षोडशिनि प्रत्यक्षविधिना स्तुतशस्त्रे विहिते। किंच 'ग्रहं वा गृहीत्वा, चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकरोति' इति ग्रहणचमसोन्नयनयोस्तत्र निमित्तत्वं श्रुतम्। न हि सति निमित्ते नैमित्तिकं त्यक्तुं शक्यम्। तस्मात्पूर्वसंस्थात्वहानिमन्यसंस्थात्वं चाभ्युपेत्य स्तुतशस्त्रयुतत्वं द्रष्टव्यम्।। 16।। 17।।

सन्ति बहवो द्विरात्राः। तेष्वङ्गिरसां द्विरात्रे श्रूयते ''वैखानसं पूर्वेऽहन्सामभवति, षोडश्युत्तरे'' इति। सोऽयं षोडश्यप्राप्तः सन्विधीयते। न च चोदकात्प्राप्तिः शङ्क्या, प्रत्यक्षवचनस्य शीघ्रप्रवृत्तेः। चोदको ह्यानुमानिकत्वेन विलम्बते। इति प्राप्ते-

ब्रूमः- मा भूच्चोदकः। अस्ति ह्यनारभ्याधीतं प्रत्यक्षं विध्यन्तरम्- ''उत्तरेऽहनि द्विरात्रस्य गृह्यते'' इति। तेन सर्वेषु प्राप्तः सन् 'अङ्गिरसां द्विरात्र एव, नान्येषु द्विरात्रेषु' इति परिसंख्यायते। ततः- अङ्गिरसां द्विरात्रेषु नियमेन षोडशी गृह्यते, तदितरेष्वतिरात्रविकृतित्वेनातिदेशाद्विकल्प्यते। तदेतद्वृत्तिकारमतम्।
एतदेवाधिकरणं भाष्यकारमतेनाचरयति-
वृत्तिकारस्य सिद्धान्तरूपा परिसंख्या, सैव भाष्यकृन्मते पूर्वपक्षः।

षोडशिनं प्रकृत्यामनन्ति ''चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यते'' इति। सोऽयमेकस्मिन्नेवाहीने प्रथममारभ्य गणिते चतुर्थेऽहनि ग्राह्यः। पुनरपि पञ्चममारभ्य गणिते चतुर्थेऽहनि ग्राह्यः। एवं सति वीप्सा चरितार्था भविष्यति। नानाहीनगतचतुर्थदिवसविवक्षायां 'चतुर्थेऽहनि' इत्येतावतैव तत्सिद्धेर्वीप्साऽनर्थिका। 'अहीनस्य' इत्येकवचनं तु बहुषु नोपपन्नम्। इति प्राप्ते

-

ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते ''यदि रथंतरसामा सोमः स्यात्, ऐन्द्रवायवाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात्। यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान्। यदि जगत्सामा, आग्रयणाग्रान्'' इति। अयमर्थः- 'माध्यंदिनसवने पृष्ठस्तोत्रे रयंतरनामकं साम यस्य सोमयागस्य स सोमो रथंतरसामा। एवमितरत्रापि' इति। तत्र जगत्सामसोमे ग्रहाणामाग्रयणादित्वं प्रकरणपाठात्प्रकृतौ निविशते- इति प्राप्ते

-

पूर्वोक्तोदाहृतवाक्ये 'जगन्नामकं साम यस्य सोमस्यासौ जगत्सामा' इत्यत्र जगद्विशेषणेन विशेष्यमाणे साम्नि चतुर्धा संशयः।

तत्र बृहद्रथंतरयोरन्यतरत्स्यात्। कुतः- 'बृहता रथंतरसाम्ना वा' इति ज्योतिष्टोमस्यान्यतरसाध्यत्वावगमात्। जगच्छब्दश्च 'गच्छति प्रवर्तते ज्योतिष्टोमोऽनेन' इति व्युत्पत्त्या तत्र संभवति। इति प्रथमः पक्षः।
नैतद्युक्तम्। विकल्पप्रसङ्गात्। स चाष्टदोषग्रस्तः। तस्मात्- सामद्वयसमुच्चयोऽभ्युपेयः। उदाहृतो वाशब्दोऽपि चकारार्थे ज्ञेयः। जगच्छब्दश्च कृत्स्नवाची। कृत्स्नत्वं चात्रास्ति। एकस्यापि साम्नोऽपरित्यक्तत्वात्। इति द्वितीयः पक्षः।
एतदप्ययुक्तम्। 'यदि जगत्सामा' इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। अन्यतरपक्षस्यैन्द्रवायवाग्रत्वशुक्राग्रत्वा-भ्यामवरुद्धत्वेन परिशेषेण समुच्चयपक्षस्यैवाश्रयणीयत्वात्पुनस्तदुक्तिव्यर्था। वाशब्दश्च विकल्पे मुख्योऽत्र बाध्येत। तस्मात्- रथंतरमेव स्यात्। तद्योनौ 'ईशानमस्य जगतः' इति जगच्छब्दश्रवणेन जगत्सामत्वसंभवात्। इति तृतीयः पक्षः।
तदप्ययुक्तम्। तत्र ह्यर्थपरं जगत्पदं शब्दपरत्वेनोपलक्ष्यते। तेन शब्देन च शब्दोपेतामृचमुपलक्ष्य तया च तन्निष्ठं सामोपलक्षणीयम्। इति विप्रकर्षः। तस्मात्- जगत्यामुत्पन्नं साम इति चतुर्थः पक्षोऽभ्युपेयः। यद्यपि च्छन्दोवाचिना जगतीशब्देन तद्युक्तामृचमुपलक्ष्य सामोपलक्षणीयम्, तथाऽपि तत्संनिकृष्पते। यतो वैदिको जगच्छब्दो जगतीपर्यायः। तस्माच्चतुर्थः पक्षो राद्धान्तः।। 24।। 25।। 26।।

गोसवादिषु क्रतुषु रथंतरपृष्ठबृहत्पृष्ठयोः समुच्चयो विहितः 'गोसव उभे कुर्यात्' इत्यादिना। प्रकृतौ त्विदमाम्नातम् ''उपवतीं रथंतरपृष्ठस्य प्रतिपदं कुर्यात्, अग्रवतीं बृहत्पृष्ठस्य'' इति। ते इमे उपवत्यग्रवत्यावृचौ पृष्ठद्वयस्याङ्गभूते गोसवादिष्वतिदेशतः प्राप्ते विकल्प्ये। कुतः-तन्निमित्तयोः पृष्ठयोर्द्विविधत्वात्। न च- अत्र समुच्चयः शङ्कयः। ऋचोर्द्वयोः प्राथम्यस्य व्याहतत्वात्। तस्मात्- विकल्पः। इत्येकः पूर्वपक्षः।
प्रथमश्रुतत्वेन रथंतरस्य मुख्यत्वादुपवतीमेव प्रतिपदं कुर्यात्। इति द्वितीयः पूर्वपक्षः।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते ''ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते'' इति। मन्त्रकाण्डविधिकाण्डयोर्ग्रहाणामयं पाठक्रमः ''उपांशुग्रहः प्रथमः, अन्तर्यामग्रहो द्वितीयः, ऐन्द्रवायवग्रहस्तृतीयः, मैत्रावरुणग्रहश्चतुर्थः'' इत्यादि। तत्र- ऐन्द्रवायवस्याग्रत्वविधानादुपांशुपूर्वमेव ग्रहणम्। इति पूर्वः पक्षः।

ज्योतिष्टोम एव श्रूयते ''ऐन्द्रवायवाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात्, यः कामयेत यथापूर्वं प्रजाः कल्पेरन्'' इति। सोऽयं काम्य ऐन्द्रवायवः सर्वेषामुपांशुप्रभृतीनां ग्रहाणामादौ स्यात्। कुतः- धाराग्रहादित्वस्य पूर्वमेव सिद्धौ सत्यां पुनरप्यग्रताविधानात्। इति पूर्वः पक्षः।

तत्रैव श्रूयते ''शुक्राग्रान्ग्रहान्गृह्णीयादभिचरतो मथ्यग्रान्गृह्णीयादभिचर्यमाणस्य'' इत्यादि। पूर्वन्यायेन च शुक्रादीनां स्वस्थाने ग्रहणम्। इति प्राप्ते

-

स पूर्वोक्तः प्रतिकर्षः सर्वेषामुपांश्वादीनां ग्रहाणामादौ युक्तः। कुतः- विशेषाश्रवणात्। सामान्यतः श्रुतमग्रत्वमनपेक्षितत्वात्सर्वमुख्यम्।

सर्वत्र ग्रहान्गृहीत्वा साद्यन्ते। तथा सति यत्र काम्यस्य ग्रहस्यापकर्षः, तत्र सादनस्यापकर्षो न शङ्क्यः। कुतः- अश्रुतत्वात्। 'शुक्राग्रान्' इत्यग्रशब्देन यथा ग्रहणस्यापकर्षः श्रूयते, न तथा सादनापकर्षप्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति। तस्मात्- नापकर्षः।

पूर्वोक्तकाम्यानां ग्रहाणां ग्रहणापकर्षानुसारेण सादनस्य यथाऽपकर्षः, तद्वत्प्रदानस्यापि। इति चेत्-

तत्र चतुर्धा संशयः- अनुवादो वा, परिसंख्या वा, अर्थवादो वा, विधिर्वा, इति।

तत्र 'प्राप्तत्पादनुवादः' इति चेत्- न। वैयर्थ्यापत्तेः। तर्हि गुणान्तरपरिसंख्याऽस्तु- इति चेत्- न। दोषत्रयापत्तेः। चतुर्थेऽहन्यप्राप्तस्याग्रयणाग्रत्वस्य प्रशंसार्थोऽयमर्थवादः- इति चेत्-

तद्वद्व्यूढोऽपि किं प्रकृतिः किंवा समूढस्य विकृतिः, इति संशयः।

'प्रकृतिः' इति तावत्प्राप्त

म्। कुतः- विधिसामान्यात्। यथा समूढप्रकारः क्रत्वर्थो विहितः, तथा व्यूढप्रकारोऽपि। न चात्र कश्चिद्विशेषोऽस्ति, येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावो निश्चीयेत। न च- प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्वमदृष्टचरम्, रथंतरबृहत्पृष्ठयोर्ज्योतिष्टोमप्रकारयोस्तद्दर्शनात्। इति पूर्वः पक्षः।
व्यूढः समूढस्य विकृतिः। कुतः- लिङ्गदर्शनात्। ''ऐन्द्रावायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमहः'' इति व्यूढे श्रूयते। एतच्च विकृतित्वे सति भवति, नान्यथा। तथा हि व्यूढे प्रायणीयोदयनीयव्यतिरिक्तेषु दशस्वहःसु यच्चतुर्थं तदाग्रयणाग्रत्वान्नैन्द्रवायवायतनम्। समूढे तु तदहर्नवानामह्नां मध्ये त्रिकादित्वादैन्द्रवायवाग्रम्। तच्च व्यूढस्य विकृतितायां चोदकेन प्राप्यमाणं विधिसिद्धाग्रयणाग्रस्तुतयेऽनूद्यते, इति युक्तम्। किंच ''यः कामयेत बहु स्यां प्रजायेय'' इति कामाय व्यूढो विधीयते। तथा सति समूढवत्क्रत्त्वर्थे विध्यभावाद्रथंतरबृहत्पृष्ठवैषम्येण विकल्पितं प्रकृतित्त्वं नास्ति। ततः- समूढस्य द्वादशाहस्य विकृतिः। अहर्गणेषु तयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिणः, समूढस्यैवातिदेशः सिद्धान्तः।। 38।।

अस्ति समूढस्य द्वादशाहस्य विकृतिर्गवामयनं संवत्सरसत्रम्। तत्र त्र्यनीकाचोदकेन प्राप्ता। त्रीण्यनीकान्यग्राण्यैन्द्रवायवशुक्राग्रयणरूपाणि यस्यां क्रियायां सा त्र्यनीका। तया च त्रिः परिवृत्तया द्वादशाहाद्यन्तयोः प्रायणीयोदयनीययोरह्नोर्मध्ये वर्तमानेषु दशस्वहःसु दशमव्यतिरिक्तानि नवसंख्याकान्यहानि पूरितानि। अतः संवत्सरसत्रेऽपि प्रायणीयोदयनीयमध्यवर्तीनि पूरयितव्यानि। तत्पूरणं च यथोक्तायास्त्रिः परिवृत्ताया नवदिवसयुक्तायास्त्र्यनीकायाः समूहावृत्तिमन्तरेण न सिध्यतीति सावृत्तिः प्राप्ता।
तस्यां च द्वैविध्यं विद्यते। यथा- दण्डस्यावृत्त्या भूमावाकलितव्यायामादिमध्यावसानभागैः सहितं कृत्स्नदण्डं पुनः पुनरावर्तयन्ति, न त्वेकैकं भागम्। तथा नवदिवसानामावृत्तिरित्येकः प्रकारः।
यथा- अध्येतारः प्रपाठकमावर्तयितुकामा एकैकभागमसकृत्पठन्ति, तथा नवदिवससमूहव-र्त्येककैस्याह्नोऽसकृदनुष्ठानमित्यपरः प्रकारः।
तत्राद्यस्तावत्प्राप्नोति। कुतः- अहःशब्दस्य विवक्षितत्वात्। 'ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममह' इत्युक्तोऽहःशब्दः 'अथ शुक्राग्रम्। अथाग्रयणाग्रम्' इत्याद्यष्टसु वाक्येष्वनुषज्यते। यथोक्ताग्रत्वविशिष्टानामह्नां क्रमविशेषश्चाथशब्दैर्नियम्यते। तथा सति यद्यैन्द्रवायवाग्रमेवाहर्नैरन्तर्येणासकृदावर्त्यते, तदानीम् 'अथ शुक्राग्रमहः' इत्यादिकं बाध्येत। तस्मात्- क्रमयुक्तानामग्रत्वविशेषोपेतानामह्नां नवानां चोदकप्राप्तानां तथैवानुष्ठाने सति पुनः पुनश्चोदकेन तथैव प्राप्तेर्दण्डाकलितवदावृत्तिः। इति पूर्वः पक्षः।
अहःशब्दो न विवक्षितः, वाक्यभेदप्रसङ्गात्। 'ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथमं भवति, तच्चाहः' इत्यहः संघातनिवृत्तये वाक्यं भेत्तव्यं प्रसज्येत। अहःशब्दे त्वविवक्षिते सत्यष्टभिरथशब्दैर्यथोक्ताग्रत्वानामेवानन्तर्यं नियम्यते। तथा सति द्वितीयपर्याये विहितस्याग्रयणाग्रत्वस्योपर्यैन्द्रवायवाग्रत्वं नानुष्ठातुं शक्यम्। तदनुष्ठानाभावे च स्वस्थानविवृद्ध्यैव प्रायणीयोदयनीयान्तरालपूर्तिर्भवति। पूरयितव्यमन्तरालं नवधा विभज्य प्रथमभागगतेष्वहःस्वैन्द्रवायवाग्रत्वम्, द्वितीयभागेषु शुक्राग्रत्वम्, इत्यनेन क्रमेणानुष्ठातव्यम्। सेयं स्वस्थानविवृद्धिः। स्वस्यैन्द्रवायवाग्रत्वस्य स्थानं शुक्राग्रात्पूर्वभावित्वम्। तत्प्रकृतावेकस्मिन्नह्नि भवति। इह तु बहुष्वहःसु। इति तद्वृद्धिः।

तत्र संशयः- योऽयं छन्दोव्यतिक्रमः, सः, भक्षपवमानपारिधिकपालरूपिणामर्थानामुभयविधमन्त्रगत-च्छन्दोवाचिशब्दानां च कार्यः, किंवा तेषां शब्दानामेव, इति।

तत्र 'मन्त्रगतानामेव' इति विशेषाश्रवणात् 'सर्वत्र व्यतिक्रमः' इत्याद्यः पक्षः। तेन गायत्रशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसवनीयो भक्षस्त्रैष्टुभशब्दस्य माध्यंदिनीयभक्षस्य स्थाने, माध्यंदिनीयो जागतस्य स्थाने, जागतो गायत्रस्य प्रातस्सवनिकस्य स्थाने। तथा बहिष्पवमाने माध्यंदिनसवने माध्यंदिनपवमानस्तृतीयसवने, आर्भवपवमानः प्रातःसवने। तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधिर्दक्षिणतः, अणीयान्द्राघीयानुत्तरतः, अणिष्ठो ह्रसिष्ठो मध्यतः। तथा- अष्टाकपालो माध्यंदिनसवने, एकादशकपालस्तृतीयसवने, द्वादशकपालः प्रातः सवने। सोऽयमर्थव्यतिक्रमो मन्त्रद्वयशब्देष्वप्येवं योज्यः। इति प्राप्ते

-
अत्र पादे- अधिकरणानि 26, सूत्राणि 88।
आदितः- अधिकरणानि 714, सूत्राणि 2007।
दशमाध्यायस्य षष्ठः पादः
''साम तृचे गेयम्'' इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतः सामविचारः।