समन्वयः

तदेतद्विचारविधायकं वाक्यं विषयः।

“ब्रह्मविचारात्मकं न्यायनिर्णयात्मकं शास्त्रमनारभ्यम्, आरभ्यं वा” इति सन्देहः।

पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिद्वयं सर्वत्र सन्देहबीजमुन्नेयम्। तत्र “अनारभ्यम्” इति तावत्प्राप्तं, विषयप्रयोजनयोरभावात्। सन्दिग्धं हि विचारविषयो भवति। ब्रह्म तु असन्दिग्धम्। तथाहि- तत्किं ब्रह्माकारेण सन्दिह्यते, आत्माकारेण वा? नाद्यः, “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म”। (तै.उ 2।1।1) इति वाक्येन ब्रह्माकारस्य निश्चयात्। न द्वितीयः, अहंप्रत्ययेनात्माकारस्यापि निश्चयात्- अध्यस्तात्मविषयत्वेन भ्रान्तोऽहंप्रत्ययः इति चेत्, न, अध्यासानिरूपणात्। तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोर्जडाजडयोर्देहात्मनोः शुक्तिकारजतवत् अन्योन्यतादात्म्याध्यासो न निरूपयितुं शक्यते। तस्मादभ्रान्ताभ्यां श्रुत्यहंप्रत्ययाभ्यां निश्चितस्यासन्दिग्धत्वात्, विचारस्य न विषयोऽस्ति। नापि प्रयोजनं पश्यामः, उक्तप्रकारेण ब्रह्मात्मनि निश्चितेपि, मुक्त्यदर्शनात्। तस्मात् “ब्रह्म विचारानर्हम्” इति- शास्त्रमनारम्भणीयम् इति पूर्वपक्षः।

अत्रोच्यते- शास्त्रमारम्भणीयम्। कुतः- विषयप्रयोजनसद्भावात्। श्रुत्यहंप्रत्यययोर्विप्रतिपत्त्या सन्दिग्धं ब्रह्मात्मवस्तु। “अयमात्मा ब्रह्म”।(बृ.उ 2/5/19) इति श्रुतिः असङ्गं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिशति। “अहं मनुष्यः” इत्याद्यहंबुद्धि-र्देह-तादात्म्याध्यासेनात्मानं गृह्णाति। अध्यासस्य च दुर्निरूपणत्वमलङ्काराय। तस्मात्सन्दिग्धं वस्तु विषयः। तन्निश्चयेन मुक्तिलक्षणप्रयोजनं श्रुत्या विद्वदनुभवेन च प्रसिद्धम्। तस्मात्-वेदान्तवाक्यविचारमुखेन ब्रह्मणो विचारार्हत्वात् शास्त्रमारम्भणीयम् इति सिद्धान्तः॥

तत्र-“श्रूयमाणं ब्रह्मलक्षणं न घटते, घटते वा”?- इति संशयः।

न घटते। तथाहि, किं जन्मादिकं तल्लक्षणम्, उत सत्यादिकम्। नाद्यः, तस्य जगन्निष्ठत्वेन ब्रह्मसम्बन्धाभावात्। द्वितीयेऽपि लोकप्रसिद्धस्य सत्यज्ञानादेः स्वीकारे भिन्नार्थत्वादखण्डं ब्रह्म न सिध्येत्, अप्रसिद्धस्य तु सत्यादेर्लक्षणत्वमयुक्तम्। तस्मात्- तटस्थलक्षणं स्वरूपलक्षणं च न विद्यते।

अत्रोच्यते- यल्लक्षणं रूपानन्तर्भूतं सत्पदार्थान्तरव्यवस्थाहेतुः, तत्तटस्थलक्षणम्। जन्मादेरन्यनिष्ठत्वेऽपि तत्कारणत्वं ब्रह्मणि कल्पनया सम्बद्धं तटस्थलक्षणं भविष्यति। “यो भुजङ्गः- सा स्रक्” इतिवत्, “यज्जगत्कारणं- तद्ब्रह्म” इति कल्पितेनापि वस्तुना उपलक्षयितुं शक्यत्वात्। भिन्नार्थानामपि पितृ-सुत-भ्रातृ-जामात्रादि-शब्दानामेकदेवदत्तपर्यवसायित्वे यथा न विरोधः, तथा लोकसिद्धभिन्नार्थवाचि.सत्यादिशब्दानामखण्डब्रह्मपर्यवसायित्वे स्वरूपलक्षणसिद्धिः, इत्युभयमप्युपपन्नम्॥

************************************************************************************************************ नित्यसिद्धस्य ब्रह्मणो निश्वासः इव अयत्नेन सिद्धम्” इत्यर्थः “ब्रह्म वेदं करोति, न करोति वा” इति सन्देहः।

न करोति, वेदस्य नित्यत्वात्। “वाचा विरूप नित्यया”(तै.सं 2/6/11) इत्यस्मिन्मत्रे “विरूप” इति देवतां सम्बोध्य “नित्यया वाचा स्तुतिं प्रेरय” इत्येवं प्रार्थ्यते। नित्या वाग्वेद एव,
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वम्भुयवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतस्सर्वाः प्रवृत्तयः॥()
इति स्मृतेः। अतः न वेदकर्तृ ब्रह्म। इति प्राप्ते,

ब्रूमः- ब्रह्म वेदस्य कर्तृ भवितुमर्हति। कुतः- निश्श्वसितन्यायेन अप्रयत्नोत्पत्त्यवगमात्। “तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः, ऋचस्सामानि जज्ञिरे” इति, सर्वैर्यज्ञैः हूयमानाद्यज्ञशब्दवाच्याद्ब्रह्मणो विस्पष्टमेव वेदोत्पत्तिश्रवणाच्च। अप्रयत्नोत्पत्त्यैवार्थेषु बुद्ध्या रचितैः कालिदासादिवाक्यैर्वैलक्षण्यात् अपौरुषेयत्वम्। प्रतिसर्गं पूर्वसाम्येनोत्पन्नैः प्रवाहरूपेण नित्यता। सर्वजगद्व्यवस्थावभासि.वेदकर्तृत्वनिरूपणेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं निरूपितं भवति॥

तद्वाक्यं विषयः।

तत्र- “ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिगम्यत्वमस्ति, न वा” इति संशयः।

पूर्वपक्षस्तु विस्पष्टः। रूपरसाद्यभावान्नेन्द्रिययोग्यता। लिङ्गसादृश्यादिराहित्याच्च न अनुमानोपमानादियोग्यता। “उपनिषत्स्वेवाधिगतः” इति व्युत्पत्त्या “नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्”(तै.ब्रा- 3/12/9) इत्यन्यनिषेधश्रुत्या च वेदैकमेयत्वम्। भाष्यकारैः “जन्मादि” सूत्रे “श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासम्भवमिह प्रमाणम्” इत्यन्यमेयत्वमङ्गीकृतम् इति चेत्। बाढम्। प्रथमतः श्रुत्यैव प्रमिते ब्रह्मणि, पश्चादनुवादरूपेणानुमानानुभवयोरङ्गीकारात्। अतो वेदैकमेयं ब्रह्म॥

स्पष्टौ विषयसन्देहौ। जीवप्रकाशकवाक्यानि कर्तृपराणि। ब्रह्मप्रकाशकवाक्यानि देवतापराणि। सृष्टिप्रकाशकवाक्यानि साधनपराणि। तथा सति वेदान्तानामनुष्ठानोपयोगित्वं भविष्यति। ब्रह्मपरत्वे तु, अनुष्ठानासम्भवान्निष्प्रयोजनत्वं स्यात्। तस्मात् वेदान्ताः कर्तृ-देवता-साधन-प्रतिपादकाः॥

अत्रोच्यते- ब्रह्मपरा वेदान्ताः। कुतः- भिन्नप्रकरणपठितानां तेषां कर्त्रादिप्रतिपादकतया कर्मशेषत्वासम्भवात्। तात्पर्यनिश्चयहेतु-लिङ्गषट्केन ब्रह्मपरत्वसम्भवाच्च। लिङ्गषट्कं पूर्वाचार्यैर्दर्शितम्-
उपक्रमोपसंहारा-वभ्यासोऽपूर्वता फलम्।
अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥ इति
“सदेव सोम्येदमग्र आसीत्”(छां.उ- 6/2/1) इत्युपक्रमः। “ऐतदात्म्यामिदं सर्वम्। तत्सत्यं- स आत्मा- तत्त्वमसि” (छां.उ- 6/8/7) इत्युपसंहारः। तयोर्ब्रह्मविषयत्वेन ऐकरूप्यमेकं लिङ्गम्।
असकृत् “तत्त्वमसि” इत्युक्तिरभ्यासः।
मानान्तरागम्यत्वमपूर्वत्वम्।
एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं फलम्।
उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय-प्रवेश-नियमनानि पञ्चार्थवादाः।
मृदादिदृष्टान्ता उपपत्तयः।
एतैर्लिङ्गैर्ब्रह्मपरत्वं निश्चेयम्।
न चानुष्ठानमन्तरेण प्रयोजनाभावः, “नायं सर्पः” इत्यादाविव बोधात् अनर्थनिवृत्तेस्सम्भवात्॥

एकदेशी मन्यते- ब्रह्मपरत्वेऽपि वेदान्ता न ब्रह्मण्येव पर्यवस्यन्ति। किं तर्हि? पारोक्ष्येण ब्रह्मतत्वं प्रतिपाद्य, पश्चादपरोक्षप्रतिपत्तिं विदधति। तथा च सति वेदान्तानां शासनाच्छास्त्रत्वमुपपद्यते। किञ्च, “श्रोतव्यः” इति श्रवणं शब्दज्ञानात्मकं विधाय, अथ “मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः”(बृह.उ- 2/4/5) इत्यनुभवज्ञानात्मकं मननादिकं स्पष्टमेव विधीयते। तस्मात्- प्रतिपत्तेर्विधातारो वेदान्ताः। इति प्राप्ते-

ब्रूमः। न प्रतिपत्तेर्विधिः सम्भवति, कर्तुम्-अकर्तुम्-अन्यथा वा कर्तुम्-अशक्यत्वादपुरुषतन्त्रत्वत्। शास्त्रत्वं तु नानुष्ठेयशासनादेव नियतम्, सिद्धवस्तुशंसनेनापि तदुपपत्तेः। शाब्दज्ञाने जाते पश्चादनुभवात्मकं मननादिकं विधीयते- इति वक्तुं न युक्तम्। “दशमस्त्वमसि” इतिवत् शब्दस्यैवापरोक्षानुभवजनकत्वेन शाब्दबोधात् पुरैव असम्भावनादिनिवृत्तये व्यापाररूपस्य कर्तृतन्त्रस्य मननादेर्विधानात्। तस्मात् “तत्त्वमसि' इत्यादयो वेदान्ता ब्रह्मण्यवसिताः॥

छान्दोग्ये षष्ठाध्याये- “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्” ”(छां.उ- 6/2/1) इति प्रस्तुत्य, “तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय इति तत्तेजोऽसृजत” ”(छां.उ- 6/2/3) इति श्रूयते। तत्र सांख्या मन्यन्ते- सच्छब्दवाच्यं सर्वजगत्कारणं प्रधानम्- न तु ब्रह्म, प्रधानस्य सत्त्वगुणयुक्ततया परिणामितया च ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिसम्भवात्, निर्गुणस्य कूटस्थस्य ब्रह्मणस्तदसम्भवात्- इति।

अत्रोच्यते- ईक्षितृत्वश्रवणादेव ब्रह्म सच्छद्बवाच्यम्। अचेतनस्य प्रधानस्येक्षितृत्वायोगात्। ज्ञानक्रियाशक्ती तु ब्रह्मणि मायया सम्भविष्यतः। किञ्च- “अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि”(…….) इति नामरूपव्याकर्त्री जगत्कारणदेवता स्ववाचकेनात्मशब्देन चेतनं जीवं व्यपदिशति।
तथा “तत्त्वमसि” इति चेतनस्य श्वेतकेतोर्जगत्कारणतादात्म्यं गुरुरुपदिशति। तदुभयमप्यचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कारणत्वे विरुद्ध्यते। तस्मात्- चेतनं ब्रह्म सच्छब्देनोच्यते॥

षष्ठे ब्रह्मण आनन्दमयताधिकरणे सूत्राणि
षष्ठाधिकरणमेकदेशिमतेनाह –
तैत्तिरीयके देह-प्राण-मनो-बुद्ध्यानन्दरूपाः अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमया-नन्दमयसंज्ञकाः पञ्च पदार्थाः क्रमेणैकैकस्मादान्तराः पठिताः। तत्र सर्वान्तर आनन्दमयः संसारी, परमात्मा वा- इति सन्देहे, संसारी इति प्राप्तम्। कुतः? “आनन्दस्य विकार आनन्दमयः” इति व्युत्पत्तेः संसारिणि सम्भवात्। अविकृते तु परमात्मन्यसौ न सम्भवति। किञ्च “तस्य प्रियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः। प्रमोद उत्तरः पक्षः। आनन्द आत्मा। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”(तै.उ- 2/5) इत्यानन्दमयस्य पञ्चावयवा उच्यन्ते।
अपेक्षितविषयदर्शनजन्यं सुखं प्रियम्।
तल्लाभजन्यो मोदः।
तद्भोगजन्यः प्रमोदः।
सुषुप्त्यादौ भासमानमज्ञानोपहितं सुखसामान्यमानन्दः।
निरुपाधिकं सुखं ब्रह्म।
प्रियादीनां पञ्चावयवानां शिरआदिरूपत्वं प्रतिपत्तिसौकर्याय कल्प्यते। पक्षित्वेन कल्पितस्यानन्दमयस्य शिरः पक्षौ च इत्यवयवत्रयम्, आत्मशब्देन मध्यशरीरं चतुर्थावयवत्वेनोच्यते। पुच्छमपरभागः। प्रतिष्ठा पादौ, अयं पञ्चमोऽवयवः। न च निरंशस्य परमात्मनोऽवयवा युक्ताः। तस्मात्- संसार्येवानन्दमयः। इत्येवं प्राप्ते,-

ब्रूमः– आनन्दमयः परमात्मा। कुतः- अभ्यासात् “सैषानन्दस्य मीमासा भवति, एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति” (तै.उ 2/8) इत्यादिना आनन्दमयोऽभ्यस्यते। अभ्यासश्च तात्पर्य लिङ्गं, तात्पर्यञ्च वेदान्तानां ब्रह्मण्येव इत्यवोचाम। किञ्च “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म”(तै.उ- 2/1) इति ब्रह्मोपक्रमात् “इद सर्वमसृजत”(तै.उ- 2/6) इति सर्वस्रष्टृत्वादिभ्यश्चानन्दमयो ब्रह्म।
न च ब्रह्मणि मयट्च्छब्दानुपपत्तिः, प्राचुर्यार्थत्वसम्भवात्। प्रियाद्यवयवाः अपि विषयदर्शनाद्युपाधिकृता भविष्यन्ति। तस्मात्- परमात्मानन्दमयः इत्येकदेशिनां मतम्॥
इदानीं स्वमतानुसारेणाधिकरणं रच्यते-
“ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा” (तै.उ- 2/6) इति यच्छ्रुतं ब्रह्म, तत्किमानन्दमयस्याङ्गत्वेन निर्दिश्यते, उत स्वयं प्राधान्येन प्रतिपाद्यते इति संशयः, आनन्दमयस्यावयवत्वेन इति तावत्प्राप्तम्। लोके पुच्छशब्दस्यावयववाचित्वेन प्रसिद्धत्वात्।
उच्यते- न पुच्छशब्दोऽवयववाची। किन्तु लाङ्गूलवाची। न चानन्दमयस्य लाङ्गूलं सम्भवति। लाङ्गूलस्य गवादिलक्षणान्नमयावयवत्वात् आनन्दमयस्यावयवत्वायोगात्। अतः पुच्छशब्देन मुख्यार्थासम्भवे सति, योग्यतावशात्, अत्र आधारो लक्ष्यते। ब्रह्म आनन्दमस्य जीवस्याधारः, तत्कल्पनाधिष्ठानत्वात्।
न च आनन्दमयः परमात्मा, प्राचुर्यार्थस्वीकारेऽप्यल्पदुःखसद्भावप्रतीतेः। तस्मात्– जीवाधारो ब्रह्म प्राधान्येन प्रतिपाद्यते। तथाच- असन्नेव स भवति। असद्ब्रह्मेति वेद चेत्। अस्तिब्रह्मेति चेद्वेद। सन्तमेनं ततो विदुरिति।(तै.उ- 2/6) इत्यादि ब्रह्माभ्यासः, “ब्रह्मविदाप्नोति परम्” (तै.उ- 2/1) इति ब्रह्मोपक्रमश्चानुकूलो भवति।

अतस्तयोः संशयः।

तत्र “देवतात्मा” इति तावत्प्राप्त

म्। कुतः मर्यादाधाररूपाणामुच्यमानत्वात्। “ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकाः, तेषां चेष्टे देवकामानाञ्च”(छां.उ- 1/6/8) इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तिः, “अन्तरादित्ये” इत्याधारोक्तिः, “हिरण्मयः” इति रूपोक्तिः। न हि सर्वेश्वरस्य सर्वाधारस्य नीरूपस्य परमेश्वरस्य ऐश्वर्य-मर्यादा-धाररूपाणि सम्भवन्ति। तस्मात् देवतात्मा। इति प्राप्ते-
उच्यते- हिरण्मय ईश्वरो भवेत्। कुतः- सर्वात्मत्वश्रवणात्। सैवर्क्, तत्साम, तदुक्थम्, तद्यजुः, तद्ब्रह्म”(….) इति वाक्ये तच्छब्दैः- प्रकृतं हिरण्मयं पुरुषं परामृश्य, तस्य ऋक्सामाद्यशेषजगदात्मकत्वमुपदिश्यते। तच्चाद्वितीये परमेश्वरे मुख्यमुपपद्यते। न तु सद्वितीयायां देवतायाम्।
तथा-“स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः”(छां.उ – 1/6/7) इति श्रूयमाणं सर्वपापराहित्यं ब्रह्मणोऽसाधारणं लिङ्गम्। यद्यपि देवतायाः कर्मण्यनधिकारात् क्रियमाणकरिष्यमाणपापयोरभावः, तथाऽपि असुरादिजनित-दुःखसद्भावात् तद्धेतुभूतं जन्मान्तरसञ्चितदुरितमनुवर्तत एव। मर्यादाधाररूपाणि तु, उपाधिधर्मतया सोपाधिके परमात्मन्युपास्ये वर्तितुमर्हन्ति। तस्मात् ईश्वरो हिरण्मयः॥

तत्र-आकाशशब्दार्थो वियत्, ब्रह्म वा इति सन्देहः।

रूढत्वात् “वियत्” इति प्राप्तम्। सर्वभूतोत्पत्तिलयहेतुत्वं च वियत उपपद्यते। “आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः।”(तै.उ- 2/1) इत्यादौ वाय्वादीनां सर्वभूतानां वियत्कार्यत्वश्रवणात्। इति चेत्-

अत्रोच्यते- ब्रह्मैवाकाशशब्दार्थः। “सर्वाणि ह वै” इत्यत्र असङ्कुचितसर्वशब्देन वियत्सहितसर्वभूतोत्पत्तिहेतुत्वश्रवणात्। न च वियतो वियद्धेतुत्वं सम्भवति। रूढिस्तु लौकिकी वियत्येवास्तु। श्रौती तु ब्रह्मण्यपि। “आकाशो वै नामरूपयोर्निर्वहिता”(छां.उ 8/14/1) इवि प्रयोगदर्शनात्। किञ्च “आकाशादेव” इत्येवकारः कारणान्तरं व्युदस्यति। न चैतद्वियत्पक्षे सम्भवति, घटादिषु वियद्व्यतिरिक्तानां मृदादिकारणानामुपलम्भात्।
ब्रह्मपक्षे तु, ब्रह्मणः सद्रूपस्य सर्वानन्यतया कारणान्तरव्युदास उपपद्यते। ज्यायस्त्वपरायणत्वे च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणः श्रूयेते- “ज्यायान्पृथिव्याः, ज्यायानन्तरिक्षात्”, (छां.उ- 3/14/3) “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेर्दातुः परायणम्”(छं.उ- 3/9/28) इति। “कर्मफलं दातुं समर्थम्” इत्यर्थः। तस्मात्- ब्रह्मैवाकाशशब्देन विवक्षितम्॥

तत्र “प्राणशब्दार्थो मुखबिलान्तर्वर्ती वायुः, ब्रह्म वा” इति सन्देहः।

मुखबिलान्तर्वर्ती वायुर्भवेत्, सर्वभूतलयस्य तत्र सुसम्पादत्वात्। सृषुप्तिकाले सर्वभूतसाराणामिन्द्रियाणां प्राणवायौ प्रविलयात्। इति प्राप्ते

,
उच्यते- इन्द्रियमात्रलयपरत्वे व्याख्यायमाने, “सर्वाणि ह वै” इत्यसौ सर्वशब्दः सङ्कुचितः स्यात्। आकाशशब्दवत्प्राणशब्दोऽपि श्रौतरूढ्येवकाराभ्यां ब्रह्मवाचकः। अस्ति हि प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि श्रौतरूढिः, “प्राणस्य प्राणम्”(बृ.उ- 4/4/18) इत्यत्र ब्रह्मविवक्षया द्वितीयप्राणशब्दप्रयोगात्। तस्मात्- ईश्वरः प्राणः॥

तत्र-“द्युलोकात्परं दीप्यमानं वस्तु किं कार्यरूपं, नेत्रानुग्राहकं तेजः, उत ब्रह्म” इति संशयः।

कार्यम् इति तावदाप्तम्। ब्रह्मणोऽसन्निहितत्वेन वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वायोगात्। तेजःपरत्वं तूपपद्यते, तल्लिङ्गसद्भावात्। “इदं वाव तत्, यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः”(छां.उ- 3/13/7) इति श्रूयमाणो जाठराग्न्यभेदः तेजोलिङ्गम्।

अत्रोच्यते- असिद्धोऽसन्निधिः, पूर्वस्मिन्गायत्रीखण्डे- “पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्याऽमृतं दिवि”(छां.उ- 3/12/6) इति चतुष्पदो ब्रह्मणः प्रकृतत्वात्। तस्य चात्र प्रकृतवाचिना यच्छब्देनानुवर्तनात्। “अस्य ब्रह्मणः सर्वाणि भूतान्येकांशः, पादत्रयोपलक्षितमनन्तस्वरूपं द्योतनात्मके दिवि स्वस्मिन्नेवावतिष्ठते” इत्यर्थः। न च ज्योतिश्शब्दस्य ब्रह्मणि वृत्त्यनुपपत्तिः, भासकत्ववाचित्वात्। ब्रह्मणो जगद्भासकत्वात्, तेजोलिङ्गं तु- औपाधिके ब्रह्मण्यवकल्प्यते। तस्मात्- ज्योतिः ब्रह्म॥

तत्र चतुर्विधलिङ्गवशाच्चतुर्धा संशयः।

“इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति” इति प्राणवायोर्लिङ्गम्। “अस्मि” इति वक्तुरिन्द्रस्याहङ्कारवाद इन्द्रलिङ्गम्। “वक्तारं विद्यात्” इति वक्तृत्वं जीवलिङ्गम्। “आनन्दोऽजरोऽमृतः”(कौ.उ- 3/8) इति ब्रह्मलिङ्गम्। तत्र- प्राबल्यदौर्बल्यविवेकाभावादनिर्णयः- इति पूर्वपक्षः।
सिद्धान्तस्तु- सन्त्यत्र ब्रह्मणोऽनेकलिङ्गानि। तद्यथा-
“त्वमेव मे वृणीष्व- यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे” इति हिततमत्वमेकं लिङ्गम्।
“यो मां विजानीयात्, नास्य केनचन कर्मणा लोको मीयते, न मातृवधेन, न पितृवधेन“(कौ.उ- 3/1) इति ज्ञानमात्रेण महापातकाद्यलेपोऽपरं लिङ्गम्। एवमन्यान्यपि लिङ्गान्युदाहर्तव्यानि।
न चैतानि प्राणेन्द्रजीवपक्षेषु कथञ्चिदप्युपपादयितुं शक्यन्ते। प्राणादिलिङ्गानि तु ब्रह्मण्युपपद्यन्ते, प्राणादीनां ब्रह्मबोधद्वारत्वात्। तथा सति, ब्रह्मलिङ्गानामनेकत्वादनन्यथासिद्धत्वाच्च प्राबल्यम्। तस्मात् “ब्रह्मैवात्र व्युत्पाद्यम्, न प्राणादि” इति सिद्धम्॥
इति वैयासिक न्यायमालायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥1.1॥
प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः